This blog contains the brief history of Philip Thanglienmâng and his literary works of late 1980s and linguistic works since 2002 A.D.
Tuesday, July 1, 2008
ZO NGAINA PART III
ZO NGAINA Part II
(A) AI :
Ai i ci sungpan in gâl-ai, sa-ai, cite a tuom in i gên dîng uh hi. Tam sungah ‘tâng-ai’ thu i gên masa dîng hi. Tâng-ai ciengin siel khat a kigou let hi. A suopi sanggamteng in zong zu leh sa toh a hu let dîng uh hi. A tawmpen in zu khâuvaw(zubêl, phelpi) khat ciet toh a hu let dîng uhhi.
1) Ni masa ni (panpini) unâuteng in zubêl a sum dîng uh hi. 2) Ni ni niin pute leh nuphal lamte in zubêl asum dîng uh hi. 3) Ni thum ni niin tute'a teng akisum dîng hi. Ni khatni(panpini) in ‘tângza ann’ ciin guolvâna a kinei hi. Tâng thumvei a âisate beh ‘tongthei pan hi.
(B) TONNA
Tonna pen mi zêpzêp bawlthei bawlzaw guol ahi sih hi. Tâng thumvei a âisate, suonlete’n picingsate beh in ‘ton khen,tâng-ai, sa-ai, khuoilâh’ thuozou beh hi. Aziehpen, tha leh mat, mîmza tângza âi zoupa in guoltungtuonna limlahna ahi hi. I nop hunhun in zong a kitong thei sih a, nâuzaw ton hla, taw ton hla om lâi hi.
1.Tonna toh kisai sepziete
Khatvei tongpa in ‘song’ khuom kizêm khat leituol lâizâng ah a phut hi. Nivei tongpa in sing khuom ni, thumvei tongpa in singkhuom thum cibangin a phut uhhi. Athumveina khuom pen ‘Song’ khuom Khâi’ ciin song lâiah a kiphutton hi.
Tonna ah siel bawng, lawi a kigou zaza khuom khat in sim in song khuom khat leh ‘tonsawl’ kici 'gopi’ nu bawh’ sawl khat a kiphut hi.
Pumpêng phung khat song teng lah ah kiphutton a sawl dawn ah ‘Tongpa tongnu’ adîngin sawlthup(sawllom) lomni kilom iâ(khî) in a ki-omsah hi.
(a)Muolzou
Muolzo cipen panpini in akibawl a,’ton’ ang zo ,ang sîm zousie khuomuol ah pei in atongsa,sa-ai,gal-ai,tang-ai, athuo zousate’n ‘hânla’ asa uhhi. Teipi,nâmsâu tawi kawmin tawm,zâm,dâhtal tum in, mipite’n phitkeng pâi in alâm z uhhi. Nupite in zungau ahawm u’a,abanban in mite atul uhhi.
(b) Muol a la kisate
i. Sangthu,lâltha kuopat hiam maw,simbu tâng pat hi e.
ii. Simbu tâng pat hi e, pêngpeleu lâltha hi e.
iii. Ka lâl in tângnei tawn,keima’n tângtung tawn ing aw e
iv. Keima’n tângtung tawn in aw e,
v. Keima’n buon bang nuoi sieng ing e
Ahivangin tong napi a gâl-le-sa aina toh athuo jouloute ‘muolzawna’ kibawl lou hi.
(c) Muol pan inn a vâitunna
Tawmpipa makai in phit mut kawm in innlam kizuon a,tunkot tun ciengin nivei kinuatawn kia a thumveina ah kilut hi. Leituol kîmvêl In kilâm a,numeite’n zungau,zupeng tawi in mite ‘tul’ kawikawi uhhi. Phit mutte leituol ah phit kengpâi in a lâm uhhi.
Aman ciengun khangnoute in ‘khangung’ ah tousa in phittum(sêm) in phitlâm kidem uhhi. Sun thapâi in zu-le-sa nêhna’n hun kizang hi.
(d)LÂMPISUH
Panpini(ton kipatni) nitâh khuomut zaw ciengin ‘Lâmpisuh’ kipan hi. Tanute in ‘kemtung’ ah meila dê uhhi. Lâmpisuh lasa dîngte tousa in kikuikip a, azung adawn ah ‘tawm’ khat uoh ‘tawmpi’ ni(2) kitum in la kisa hi. Ala sah vuh pen:-
I. Tonkhuong bawl vai cîn-le-tuoi kou sawl vai e
Thangvân a,zuomâng kopgêl kou sawl vai e
II. Thangvân a,zuomâng kopgêl I koula leh,
Khulsamnu tuonglam hlâh ah tuoh ciem vai e.
Lâmpisuh na lâm dîngte pen khuolgam pan ang peite hitaleh abanban n kilâm hi. A lâm dîngte pen
‘ Natumom pâi oh!’ kici in ama ‘phunglapi’ gên dînga kisasah dîng hi. Alapi agêntheiloute(agentheiloute) kilâmsah lou hi.
Alâm dîngte in apienna gam minthang pen lou in ama-le-ama kihântawh hi. Gêntêna in,’Tah ka pa tapa! Ngaukhuovum nei a mi ka hi; singhum nei a mi ka hi’ ciin tuolsia in kiminsiel masa photse hi.
(e) VÂITUNNA
Lâmpisuh zaw ciengin mipite honkhat tunkot panglam ah pusuoh a lougaam suidân lim kibawl hi. Alasah uh pen:-
“Gam vazuon ta’ng gam vazuon ta’ng,
Mîmva buolna gam vazuon ta’ng’ ciin lasa uhhi. Lougam suite ang tun ciengin pasal pawlkhat in tunkot na kha uha honpai nailou uhhi. Lougam sui(zong)te’n “Kot ei hon vuou” cia ang kikou ciengun asunglam a omte’n “ Bang toh na’ng tung vuou?” ci’ adong uhhi. Vâitung lamte’n “Sumnu toh ang tung vung ei! pâinu toh ang tung ung ei,kot ei hon vuou” ciin thumvei akidawnzaw ciengun tunkot kihon pan hi. Ang lut ciengun inntêhnu makai in nupite lî bangin ‘zungau’ khat ciet tawi in ‘zutul’ uhhi.
(f) Tumphuol Sia(strike with feet)
Vâitungte leituol ah viel khat bang ang lâm zaw tâh ciengin akitaw kholsa tumphuol(meiphuol) sunga mei-âm vum lîhlêh pen akêng uh toh atuoncîl mang uhhi.Tangvalte thahât lâna(etsahna)[lahna] leh kidemna ahi. (g) SungluhLaamkai teng laamkaisa-in angtawntawn in 'sungluh' dingin hingkipanleuleuhi. Papite in 'khuohunzu' nanevuhhi. Khuohunzu phumasang in heitang khat zubel tung ah ang kikoi masa aa zuphut, pupipa-in tua heitang tangsuoh pai hi.Laamkai 'sungluh' dingte kot angtun cieng in "Kot ei han uou" ci-in thum vei ~o zawcieng in innsunglam aomten 'Bangtawh nangtung vuoi? ciin donghi. "Sumnu painu tawh angtung vung e, Tangza mimza tawh angtung vung e, Tanu tapa tawh angtung vung e,
Siel sawm sielza tawh angtung vung e", ci-in thumvei akidawn zawcieng in kot kihon in, innsung ah laamkawm in anglut vuh aa zu kiguoldawnsahhi.
Innsung.lutcieng aakisalain:
(a) Sunglutve ni sunglutve ni ee, atongte siensung lut veni e
(b) Atongte siensung i lut aw, ningzu beimaw aisa beimaw e
(h)Kawlbu(Vâimîm) bawh suh
Sunglu lasah manzaw cieng in innsung 'baang kam' aa kikhai 'kawlbu
Tum pen tangval hatzaw diehte kitom in lutawh kisu aa, agap in kikiesah in, kengtawh kituoncil hi. Tampen hauna lahna, nieng, kiningcing cinopna hi. Kawlbutang kieteng tanu tazawnu in luoh aa aman tanghi( i) Pusuohna Kawlbu bawh suh angman zawciang in 'Lamgui' kaikia in zukhatvei ciet dinsa in kidawn kia aa 'pusuoh la' sa in innmai lam ah kipusuoh kiahi.
Akisa pusuoh la pen:
(a) Seino tang guol ilungkim e, the bang tawn ta veni e
(b) The bang tawn tave ni ee, ngabang laam ta veni ee ; ci-in la sain kipusuoh aa, kemtung ah laamgui kai-in kizanhah hi.(j)Siel kan kidemnaPanpini in 'Tonna' aa kigo ding sieltang naunga neikhat singtawngToh asilo anang bep ding in kisat naangnaang aa, apiazo nawnlo cieng inTangvalte’n muikan kidemna, apmaina in zang hi. A hatten sieltang tung ahPhawipi,thuopni, thuopthum bang pha-in kanzo vuh hi. Tangvalte hat kidemna, hatna laahna hi.
( k) Laamna Toncieng aa kilam, lam namte:- 1. Muollaam, 2. Lampi suh,3 .Saguol kengkhai(khawkhai lam), 4. Phitlaam, 5. Dahlaam leh 6.Laamgui(l)Tonna ni law dânTon hun ni phaza pen zulehsa a kicinna dungzui-in ni tampi (ni sagi dong) kibawl thei hi.
Kipatni pen Panpi ni Azingni pen Zingzu ni Nithumni Kheleni ( Amanni, inn hepni hita hi.)
(m) Tonna zulesa HawmdanA kigosa siel, bawng, lawite saphui peidan peen anei aa banghi.
1. A ngawng Ngawngpi gutuh pupipa kipie hi.
2. A ngum Sunghpa kipie hi
3. Innsung sa Sanggam zosie nehding in kibil huon hi.
4. Tute in asatanh ngaina vuh ombang in nga vuh hi.(n)Sakawn Atongpa ban ah atongdingpa zong sakawn kipie hi. Sakawn pentawi kite hileh tawi (4) bang pha ding hi.
Atongsa a-aisate in agawleh alup zui in zuhai saba nga uh hi.(o)Khenzu' Khen' icipen saithat, tawthat, gal that te cinahi.
'Khen'zu sumdanpen (1) Gal khenzu,
(2) Sai khenzu,
(3) Taw khenzu,
(4) Zangsielzu
5.Vaphuolzu
(6) Vomzu, (7) Ngalzu,
(8) Sazazu cibang in zubel khattakisum hi. Zu hawmna ah thalehmat zui-in zuhai kipie hi. Atha zang in a-aih sih leh zuhai kipie lou hi.( p) Hanla Hanla ciihpen itha imat, i nei i lamna tung aa kiminsielna ahi hi. Hanla sahna-ah 'Hânmuol' a a kisahanla leh 'Sihanla' ciihn amni omhi. Hânmuol a kisa hanla
1. Gal hanla : galmat ciengin kisa thei hi.
2. Saihanla
3. Siel hanla ( Zângsiel mat cieng in kisa thei hi)
4. Taw(to) hanla
5. Ngal hanla
6. Vomhanla
7. Cinghpi hanlaAhihangin 'Ngal' 1eh'Vom'pen kiainawnloaa vaitunniin 'Tunlup'ci-in zu kisum hi. Hallla te pen anamzui in om ngimngiam hi.Si hanla pen mi asi cieng in a sipa-in vantung khuomuo1 aa,asah ding cia akihi1 hia, han1a adawng in kihi1 siengl0 hi.A tawpna teng( mal) khat kihenhi. Hi1 siengieih ei ahing1aiten tua hanla kisathei nawnlo ahizieh in kihi1 kim 10 hi. Tam pen 'Phui hin' ki ci hi.
ZO NGAINA Part I
By Philip Thanglienmang
THUPATNA
Minam khat I hi nâhleh zui ding ngaina kinei ciet hi. Leitung ah minam zui in hamnam (6000) vâl om kici hi. Minam zui in 'NGAINA leh HÂM' kinei ciet hi. Kawlgam sung minam(135) a omna sungah ei "Zo" te zong namkhat a kihal I hihi. Minam khat I hi mabangin 'HÂM leh NGAINA' zong atuom in I nei hi. Tua ngainate aneng atawng in giel vai cilei tam mama ding ahiziehin anamnam in a min I guol ding hi. Akitel joulou dîngte atomnou in gêncienna toh I giel ding hi.
BIEHNA
Zote pen "Pusa bie' I hihi aci pawlkhat om a, pawlkhatte in 'Dawi bie' I hihi aci zong om hi. Tam thu toh kizui in enlei Zote in dawai nam ni I omsah hi. Khatpen ei siem dawi hi a,khatpen ei bawlsie,ei bawlsethei dawi(dawi gilou) ahi hi.Tuaziehin biehna piehzie zong atuomtuoh ahihi. Innsung biehpiehna ah ei sime dawite tungah damna leh thupha kingen hi. Ei siem Pusa nam tampi a om a tuate lahah;(a) Gulpivom siemte (b)Pheisam siemte pen leitung neisa lamah hauthei mama hi. (c) Thapuongte siemte pen sa namkim man thei hi chi'n na ki-um hi. Ahivangin I nat isat ,I genthei ciengin 'dawi giloute'n ei mat ahi' ci'n gamlam biehna kinei zel hi. Tuapen thupha ngetna hilou in I dam na dînga kitatna ahizaw hi. Innsung 'Pusa biehna' I nei ciengin, " Ka Pusa ka Pa sa,ka Pasien ,Ka lungzei na tai in" ci'n phui kisam hi. Tua ahiziehin in ei 'Zo' te pen 'Pusa' I bieh banah ei siem Pasien leh ei siem dawi akibeton let ahihi. Phuiteng akisam ciengin:- Pasien minàKhovâh Dawi min àKhozîng,Lungzei,Lungzai ci kammalte ana zang uhhi. Tua ahiziehin 'Zo'te pen Pasien leh Lungzei toh kop a 'Pusa' abetonte ahi uhhi. Biehpiehna ah abulpi in 'Innsung' biehna leh 'Gamlam' bioehna ci namni in akikhen hi.
INNSUNG BIEHNA
Pasien dawi cite masuon a thupha a kinget ciengin innsung 'SÛTPI' zungah thupha ngen in biehpiehna kibawl hi. Biehpiehna a kizang ganhingte ahileh; (1)ÂH (2)Voh (3)Siel ci bang ahi. Amasa in a toh akithoi masa a,adam sih leh voh,siel ci bangin akithoi hi. Siel min kilawna sungah bawng, kêl, lawi cite zong siel tângin a kizangthei hi. Tua hi a innsunglam toh kisai kithoina in Pasien Pu hlagâu Pa hlagâu (Pusa-Pasa) tungtawn a Pasien leh dawi pomton a biehna ahihi.
(b)GAMLAM BIEHNA
1.Gampi dawi veite pen amgawp,alei hâigawp thei a,voh khat toh siempupa in thoi leh damthei hi.
2.Gamtang dawi
Gamtang daw veite pen cithuo,ciliep in âi-am uhhi. Âh panin ui,voh te zang in kithoi leh damthei hi.
3.Hisia-Gamnu veite
Anumeina pei mânlou a atâi na numeite ahi. Âh,ui,voh cibang zang in kithoi a damthei ahi. Loukhate(loupa khâ) zing kuizang thei zel hi.
4.Kâusie kêngkhaw veite
Luo,sungthol in adîp na hi. Âh,uivoh toh kithoi leh damthei hi.
5. Singdawi veite
Mit,khut leh kêng pumpi tung khatpoupou ah hima pieng hi.Singsie mat akici a,asingkung I thei leh aphung in akikal mang a tuachi'n adamthei hi.
6.Tuidawi veite
Aci tung hlitol in asithu kâi hi. Âh,ui,voh toh kithoi in damthei hi.
7.Bângtung dawi veite
A gilpuoh in a gong(a tawl) ah si pawt hi. Uipi vom,uitang vom khatpoupou toh kithoi leh damthei hi.
8.Bum leh Âi dawi veite
A nâhtang na,agilpuoh in agong(atawl) ah si pei hi. Akithoina ah ganhing nam tampi kizangthei hi. Âh,ui,voh,kêl tamteng kizang thei a,aphuiteng atuom vilvel zangin 'Bum' kileh a damthei hi.
9.Khongai dawi veite
A lungzuong,a lutangna a lungvai a bilbing thei hi. Â,ui,voh toh kithoi in damthei hi.
10.Mitsie dawi veite
Amittang san in na hi. Siempupa in 'Biciem' leh tui toh thoi in damthei hi.
11.Suongbuoh dawi veite
A cithuo,a lutang na, a salah na in a phei gol hi. Suongtum sawm pan zakhat cieng khawm in siempupa in thoi leh damthei hi.
12.Silbu dawi veite
Agil na acilphuon buo,adîp na, athahui kisat in dinpua thei hi. Siemgat na ciem neu(4) leh bizam(20) toh kithoithei hi.Ciem khat ah bizam ngat agawm dînga,mîmkhâu,mîmvom,mimkângtoh khî in siempupa in thoi leh damthei hi.
13.Ciempi dawi or Silbupi dawi veite
Agil na in kisân,kipêh hi. Siempupa phuisamna tui sungah ciempi toh kitawh suh a,ciem dawn a tui hli(hi) tâhsuh pen akam ah tussah in kivalsah hi.
14.Lungmul dawi veiteLungmul sutna nuasang nasie in anat leh siempupa'n ama phuiteng toh phit leh damthei hi.
15.Gilnaa damtheiloute
Gilna damtheiloute simepupa'n sîngkê hlâiguoi in phit in phuisam leh damthei hi.
16.Suikap dawi veite
Acilah thahgawp,pawmgawp in phûm hi. Huonminsa bâlke thum leh ciengkang lom thum kipuo a suikung khatpoupou zungah meitaw in,bâl em bawlsol a,"Pute pite ne vuoh.Singlom thum hingpuoh ing e,ei damsah uou" ciin damna kingên hi.
17.Gun dawi,Guolkhen veite
Alungzuong mogawp,âi-am,mottâi thei hi. Dawi lawmnei kicite ahi. Â,voh,uitang te toh kithoi hi. Tâusan kiviel a akhut veilam ah kibulsah in guolkhen dawi kithoi hi.
18.Liemma gullutte
Mapi mutna kici hi. Gultuh, khuoide, mom-âi pête pen siempute'n phuiteng toh mutthei hi. Siempute a op sih leh numeite 'Pasal neitâh' kinupieh a, pasalte ' Numeite neitâh' kinoi pieh in dam hi.
19.Gampi thoina
Gampi thoina ah mâitâm kibawl a van tampi kizang hi.
20.Âisânna
(i)Lawm toh kisai(Zi ding,pasal ding) âisânnate(a)Sikhâina (b)Deituoh sânna (c)Zatêp sânna (d)Vanni sânna(e) Muol-âi sânna (f)Khuongbâi(khuombâi)kêng sânnate kizang hi.(ii)Cidamloute toh kisai âisânna(a)Singhal sânna (b)Âtui sânna(c)Âkêng sânna (d)Teilam sânna(e)Tuta(tutang) sânnaAtunga teng pen mi tampi thei zaw deu teng ahi a, adang tampi a omlâi hi.
KITÊNNA:
Ei 'Zo' te pen pi leh pu ,neita thupi sahte I hi ziehun atam pen in anei a bangin kinunna(kitênna) kinei thei hi. Zo ngaina ah 'Neita' te kitêng hi a, ngâhnu tangval thukim sih nanleh nu-le-pa,pei le pute thukimna toh kigawm a,kidei sih phiel lezong nu lepa,pileup zatâhna toh thukimang in omton a,ta leh nau nei in vuoi dongin kitul in 'kivuoi khum vadoi sâm hi.
1.ZU-ÛM KITUNNA (KIKHÂM KHOLNA)
Neita(ni nuazuite) akitên masangin kikhâm kholna zu-um(zuthawl) kipie hi. Pute kungah zubêl khonei khat sum in, 'Na tanu vuh ang khâm hi u ng' kici hi.(Ani in a naunu a khâm hi.) Hun a sah hunhun ciengin kilathei hi.
2.MOU LÂHNA
Pasal lampan tulpipa zaw leh sasempa(bê),tnu tâpen zawpi in mou vakila hi. Tuani in pute in muonlana aneileh kamciem(thuciem) adei bangin pesah thei hi. Gêntêna in: Nag khul uhleh sielpui khat ahisih leh sum tuaza ci bang in thuciem bawlthei hi. Mou lâh zaw ciengin pute in innlam suisa ci in voh agaw uhhi.
3.MAN SUN HUN
Man sunhun ding pen pute ni ciem hun leh tute lampan a lemtân hun hitehi hi. Pute kiging khol ding hi. Man sun ni ciengin pute in 'tunsa' agaw kia hi.Tute in,'man' ding kiging khol ding a pute nget zaza apieh kul uhhi.4.MOUKEN(MOKEN)pute lampan in atanu uh aken dîng uh vante lah ah anei ateng pêllou in kihal dîng hi.1)Tunsa,sahou(saho)2)Sêukhat(sahou puohna hipai hi)3)Sabengsîn(puonzâl khat)4)Puonken(puonzâl khat)5)Tu khat6)Heipi khatNÂU MINPHUONANâusên suoh a alâigui kitanzaw ciengin dawi in ei lâhpieh khava ci in 'zu-êh' ciin amin akipe masa hi. Nâusuoni ma in 'âdia' ciin âlui khat akigou a ânêl aki-awsah hi. Nâumin phuo hun dîng pen amin nga dîngte deina leh hunlem om bangin kiphuo thei hi. Tapa masapente pasal I pa tanu masa pen te pasal I nu kipie a,abanah zilamte kipie hi. Sunghpa leh sunghnu ci bangin min kipie hi. Ei Zote pen ta pasal min toh khang kisimte I hizieh un min phuo dîng pen kithupisah mama hi.Minvaw ciengin apu apite nasep,hâtna leh minthanna zui in ,ton leh ai galmat samatte zui in min kila kiphuo hi.
GAMLUOVÂI(INHERITANCE)
Zo ngaina ah ta pasal 'tâzaw' in gamluo hi. Tuamabangin, ta pasal tâzawte in nu-le-pate avâ dîng hi. Tapa neioute asanggam tâpen tapa in gamluo hi.A un^au sungah aluothei dîng a op sihleh abânbân in akinâi penpen kisui a tuapa in kiluosah hi. Gamluo I ci ciengin I hu ipa neisa zosie (zousie,jousie) 'gamh' ahisihleh 'gougil' kici ahi. Unâu sungah 'tâzaw' pente in gougil(gamh)te anga mabangin nu-lepate avâ dîng tualeh avui dîng hi.
RELIGION OF ZO ANCESTORS
Many antropologists and monographers have been classifying the religious beliefs of the Zo as Animism or at the most to Ancestor Worship But I would prefer to classify it basically as Polytheism. Their religion may be called Lawki religion or if I may coin a new term for their ancient religion Lawkism;in anglicised form to better understand the import or meaning. In those days the Zo s were ardent worshippers of one omnipotent, Almighty God called Pasien; as well as their great ancestor known as Pusha/Pusa and the underworld spirit called Zînmâng. There was a concept of One Great Creator who created the heavens and earth;and all the things in them. This great spirit is called Pasien; which in literal sense means God. Below this great God there exist a less powerful spirit known as Lungzai who may be considered to be the assistant or brother of Pasien. It is slightly lesser than God in power and might.
To corroborate the relationship of these two great spirits let me narrate one scene of the Nântal-Neinou mythology. In the Nântal -Neinou mythology; in one of the scenes as the sun was about to set they arrived at the base of a mount or hillock to rest for the night. The Lion(Hûmpi)who was on the trail of Nântal was resting as well as lying in wait for his prey on one side of hillock; while, on the opposite side of it Nântal and Neinou were resting after a long and weary journey. It is mentioned that at that moment Pasien and Lungzai saw the condition of these two living beings. It is said that both of them had a discussion as to whom to support and save.God asked Lungzai, “Brother whom do you think should we support and save Man or Lion ? To this Lungzai replied, “Behold,whenever the Lion kills an animal it never gives thanks to us before having the meat ; whereas, whenever Man is about to eat food or meat he always says “May my God be pleased; may my Lungzai be pleased”(Ka Pasien na tai aw; ka Lungzai na tai aw). Therefore,it is befitting that we support and save Man”. The Lion had a magical power to transform itself into any animal and so it transformed itself into a bee. And it started to hover above their heads to prey upon Nântal. Pasien and Lungzai instructed Nântal to unsheath his sword and slash the bee which was hovering above their heads. Obeying the the instructions of Pasien ang Lungzai; legendary hero Nântal immediately cut the bee into two halves killing the Lion instantaneously there and then. The same terminology 'Pasien' is now used to refer God in this Christian era.
SPIRITS:Then, comes an underworld/netherworld spirit beleived to inhabit very dark under world kingdom They called it; Zîn or Zînmâng. This underworld spirit is responsible for various types of illness, diseases, sickness, pestilence, plague,etc. It is believed to be the harbinger of sorrow and death. For, one can find in various Zo poems mentioning the fear of this particular spirit.For example, “Zîn daw-âi in bang nang bawl ahi'am maw? meaning "Demon what have you done to me". Daw-âi (Charms) may be defined as a harmful potion or poisonous concoction which brings illness and disease upon human beings by this underworld spirit. This spirit is basically a wicked spirit.One may define it as the Demon or Evil-one. It is beleived to rule the Dark Underworld Kingdom. Therefore, for the fear of this spirit it has to be appeased through incantations and offerings of animals and birds.
ANCESTOR WORSHIP: Every clan or house had their own Pusa which is placated and appeased during the varied festivals of Boasting,Harvest,Felicitation etc. In every house, the Central Column or Pillar is used as an altar to offer food and drinks to the ancestor spirits. This Central Pillar is called Sûtpi or Sûtzung. When such worships or offerings are made the act of worship or offering is called Sûtzung Biehna. In the Sûtzung Biehna the progenitor or ancestor spirit is implored upon or invoked to abundantly shower great blessings on the house or clan in the ensuing year for the purpose of health,harvest, and wealth. The names of their forefathers were recited on these ocassions.
ABODE OF DEADS: Then, comes the concept of soul called ‘Ha or kha’ which exist even after the death of a person. Sometimes some wicked person's soul lingers on, on the earth haunting the loved ones or subjecting to terror. This wicked soul is called Siha,sihla or Thadam. This good soul after death prior to entering heavens is believed to proceed to the land of the death known as Mishikhuo.
CONCEPT OF HEAVEN AND FEMALE DRAGON: Before entering the different levels of heavens,there used to be Gulsamnu; the fiery female Dragon;the gatekeeper of heavens. She used to guard the gateway to the heavens with her fiery tongues and swords. She was believed to taunt or teased persons who had not killed even a single animal during their lifetime; treating them shamefully,subjecting them to torture and misery. Where as , she easily lets in those persons who had killed many animals in their lifetime on earth. Then, the soul has to cross over a great river before reaching Piêugâl;literal meaning is the otherside of the river bank. From Piêugâl the soul proceeds to the different heavens according to merit and wealth accumulated during his or her in life.
Concept of Heaven(Vângam): Heaven as considered to be a very beautiful and joyous place where the good people go after their death. Here, there is no Evil one i.e Zînmâng to trouble him. There is no concept of Hell among them. They imagined that there were three layers of heavens called Vân viz; i)Thangvân ii)Lêngvân iii)Vâivân iv)Mîmvân.
i)Thangvân:
This is the highest layer of heaven and also the most blissful place.It is the Paradise. Here,the spirits of the good people take their final rests. The land of the dead i.e abode of the dead called Mishikhuo also known as Pieugâl gam.
ii)Lêngvân: This middle layer of heaven is not as blissful as Thangvân. Here,the spirit of slain person who was killed by sword of enemy or the uncleaned or evil spirits of dead people are placed for further cleansing process. The spirit of the slain person lingers on here for as long as vengeance against the killer is not avenged. The moment the revenge is settled the spirit of the slain person proceeds to Mishikhuo. Lêngvân is also called Sâshikhuo and it is akin to Limbo or Purgatory. The third name of this layer of heaven is Vâivân. The soul of evil-spirit possessed person(kâunei) remains here forever floating in this layer of heaven.
iii)Mîmvân: This is the lowest layer of heaven where the spirits of dead animals and birds are believed to take their rests.It is thought to be the resting-place of animals and birds, fleas,rats etc,.All the animals and birds are considered to possess some sort of souls which take their final resting place in the lost layer of heaven called Mîmvân. The Zos believe in many types of good and evil spirits which are thought to inhabit theforests, rivers, streams, hills, hillocks, caves, ravines, mountain tops etc.
In the benevolent categories one comes across the name of Lungzai which is considered to be the assistant or brother of God; Pasien. Zînmâng the underwold spirit is both malevolent and benevolent depending upon the way it is treated or propitiated. Then, comes the ancestral spirits who come to the rescue of men when invoked upon the clan Siempu(priest).
In the malevolent categories there are viz; dawi(devil, evilspirit), dawimângpa(satan), kâu:(witch,uncleaned spirit): i)innkâu ii)gamkâu thadam(ghost, spirit), siha(spirit of dead), tuichingte or hlangnêlte(deep waterspirits), misâu(yowie, giant), pheisam(hopgobblin, elf),khosie(imp,fairy), gamhuoisie(forest ogre), Luidungdawi(Stream/Spring spirits), Tuinêhdawi(Water spirit), Mittom:evil-eyed-stick liked short snake, Thangtom: twelve coloured short snake, Bângtung dawi(spirit of upper wall), Bângnei dawi(spirit of nether wall), Thapuong dawi, Annkuong dawi, Chiadawi(Spring spirits), Gundawi(river spirits), Gulpivomdawi (black serpent), Nituidawi(egg of Sun gods), Gampidawi(country spirit), Gamhuoisie(forest ogre), Gûlsamnu: Gûlsamnu is a great female dragon or spirit which guards the Gate of Heaven(Pieugâl gam); celestial gate, Gûlpi(The Great Snake), Aw/O is a cosmic or celestial evil spirit thought to make its abode in the heavens,
Khang: Khang is an evil spirit which torments a person while at sleep.
The Central Pillar/Column (Sutpi)of the household where the ancestral spirits are propitiated ;as well as ii) the rivers, streams, caves,ravines, precipices, dark areas of forests, damp places, hill or hillocks, old trees, deep and dark rivers, underground caves, netherworld etc, are the abodes of various malevolent and benevolent spirits which are thought to control the worldly affairs of men.
The Siempu(priest) locates first the sacred area thereafter, he selects a specific spot where he would perform the varitiies of rituals and sacrifices.The spot may be the bank of a river or stream.It may be a hillock or a raised ground. Once, the spot is chosen he prepares a raised altar using stones collected from the river or stream. A temporary thatched hut is constructed above the altar and in this the animal is sacrificed. The priest recites incantations after this he takes hold of a sharpen rod then he hold down the sacrificial animal piercing through its heart.
Mishikhuo: Mishikhuo is literally the land of the Dead or ther abode of dead people. The souls are said to take their temporary rests before finally journeying to Pieugâl gam(heaven). This place is neither heaven nor earthly place; it is thought to be somewhere between heaven and earth i.e in the firmaments. In Khupching leh Ngambawm legend it is told that both of them met each other in the land of the dead: Mishikhuo. The inhabitants of ‘mishikhuo’ are spirits or souls of the dead people; they are thought to change themselves into human beings during the day and they turn into skeletons during the night. For them bamboo leaves are fish,the caterpillars are wild animals.It is something akin to limbo or purgatory. From Mishikhuo the soul enters paradise called Pieugâl gam otherwise known as Vângam i.e Heaven
There is the Clan Priest known as Tulpipa. Tulpipa is the head of the clan or family who performs all the rituals and sacrifices connected with the family worships and feasts for propitiuation and appeasement of the various spirits and ancestor spirit.
By Philip Thanglienmang
1. Upto date History of Zo people by Rev.P.KhamDoNang B.D,M.A
2. Tribals of India by L.P. Vidyarthi
Lâibusutna leh Lâi Siengthou silbawtheinate
Lâibusutna jiehin kamzah(language usage),hâmneute(dialects) tuomtuomte ahing kigawmkhawm thei hi. Hâm kikhietna zong asukiem jouta hi. Lâigieldân leh lâiteng zahdân a’ng kibang thei ta hi. Lâibusutna in lâiteng(spelling) kibahsahna(uniformity,standardization) a’ng tun hi. Hâm kibahlounate(dialectical differences) khanletna(development) a khâm hi.Mangkam ahing khanglien a tuni’n leitung aluodim phielta hi.
Singtangmite kikhenna; Missionaryte hing pieh Roman lâi(Roman orthography) ahi.
Tu’nle hâm leh lâigieldân tungtang kikum khawm va ui; Lâigieldân(spelling usage) in hâmdân(manner of speech) leh hâmzahdân(language usage) asuhdihthei a,ahilouleh asulamdang thei hi. Lâisiemte(scholars) lâigielte khu hâm bulpi leh sutpi dânin akigêl hi. Lâigieldân pên hâmguong(structure of language) khat toh akibultuo leh akhietna omthei pan ahi. Tuajiehin hâm chipên ahileh osuo(vowel) pawlte ahi. Osuote pên mit a, muthei chiemtêna khuoilumei phêng tung,electric meiphe ahisihleh khutsut chite apata kisuothei ahi. Tuachiin, lâigieldân leh hâmzahdân pên gielkhiet apata hing mêngdoh leh piengkhethei in akithei hi. Hâm khatpoupou sunga kamteng/thuteng(word),ophawidân(phonetics),osuo khietdânte khu lâigieldân in abukimsah theichet sih hi. Missionaryte’n lâigieldân a’ng pieh u’a kipan in thuteng/kamteng akikhietna uh tampite a piengta hi. Missionaryte’n lâigieldân a’ng pieh u’a kipan in hâm kibangte zong hâm tuomtuom dânin ahing kigielkhie a hâm kibang nalâi pipi zong Missionary luite’n lâigieldân tuomtuom ana pieh jiehun hâm kibang lâi mipawlte zong hâm kibanglou dânin ahing piengkhie hi. Singtangmite laha Bible a’ng letkhedoh chiet u’a, ahing kisutjou apatin lâiteng zahdân tuomtuom ahing kijang chiet a, tuachiin hâm tampi ahing piengkhe dânin akitheita a,tuachiin nam tuomtuom hâm dânin,amauh theitawh in ahing kituomkoi chietta uhhi. Bible in Manghâm leh Mangkangte laigieldân agawmkhawm joua,leitung pumpi ah Mângte(rulers) in apang u’a,gam tampi ana luojou uhhi. Hinanleh ei singtangmite pên Bible a'ng kisut akuon in,lâigieldân lam ah a’ng kikhenjâhta uhhi. Lâigieldân leh hâm kibahsahna ding lampang ana ngaisun khol sih u’a,tuachiin lâigieldân ziehin nam(tribe) tuomtuomte ahing kimêlchi chietta uhhi. Tu’nle, Manipur gam sunga nam chia akigên chiengin hâm khat bulphu(base) in nam akitheikhen zêl hi. Zo[Zou] hâm leh Simte(India gam sung a Simte) hâm bang en lei, a ophawi uh kibang deidoi vethou ahivangin Simte Literature Lâigieldân pên Paite/Lushei/Tedim literature lâiteng zahdân azah jiehun Zo hâm toh akibang theita sih hi. Tuachiin Tedim hâm leh Paite hâm thakhat hinapiin, himaleh missionaryte ana lâi pieh uh ana kibang lou ahimanin tuniin tategêl pên hâm tuomtuom dânin a om ta mawh hi. Mikâng Missionary masate ana Lâi pieh pên uh ana kibang kha ana hitaleh tuni’n tam hâm tegêl pên akitheikhenthei sih dînga,tuachiin hâm khat dânin ana kizil thei dîng hi. Himaleh Mikâng missionary masate’n Tedimte adîngin Lâi khat ana piengsah uh a, Lushei missionaryte’n Paite adîngin Lâi dang khat ana piengsah uh hi.Lâi kibang ana hitamahleh khanglien jawdîngin ka gingta hi. Tuamabangin,Mikâng missionaryte’n Lusheite leh Hmarte Lâi tuomtuom ana pie uh a, tuni’n tam hâmte gêl pên atuomtuom dânin akitheikhenta hi. Duthusâm(deidan) in tagêl bêh ana kibangta ngengngong uh leh a hâm uh khanglien mama vên maw! Tu’nle, Missionaryte lâipieh tungtang kikum kia va ui:- Eite pen English Medium(kizahna) school ngen a khanglien atamjaw i hi jiehun, I hâm-leh-pâu uh, I sim chieng’n English okaidân[phonetic] I zang let uhhi. Mânghâm banga ei singtang hâm khat poupou pawl khat [classI] apata I zillou uh ahijiehin sim hasa akisa thei chiet hi. Tua ahimanin ogingte zahdân I buoithei mama pai uhhi. Tedim ,Paite,Simte leh adangdangte lâigieldân pên missionaryte ana pieh uh lâigieldân A,AW,B,CHAW…system jang uh chi’n khenkheta lei ,tam lâigieldân jiehin a osuo uh leh athutengte uh nempi ana kiheng chithei ahi. Etsahna in A,AW,B,CHAW system zangte’n ‘O’ pên ‘OU’ chi in agingsah uhhi. Gêntena in tou pên to‘ chi’n asim u’a, lou pên lo; loh’ khu ‘lou’ chi in agingsah uhhi. Hinanleh, India sunga A,B,C,CH,D,E…...Z, azang Zohâm sungah khun ‘loh’ chipên Mang hâm a kiledoh leh ‘shake,stir’ china ahibou hi. A,AW,B,CHAW..system zangte’n Manghâm a ‘to fall’ agiel chiengun ‘kia’ chiin agiel let u’a ;hinanleh,a ophawi uh lah, ‘kie’ gin toh akinâi mama zêl hi. Mangkam a ‘bad’ khu ‘sia’ chiin agiel uha ‘pastor/teacher’ zong ‘Sia’ chiin agiel gawp suh uhhi. Zo hâm a ‘bad’ chia akigiel chiengin ‘sie’ chiin akigiel leng hi. Zo hâm a ‘sia’ i chi chiengin Mang hâm in ‘iron’ china ahibou hi. Ahilouleh, ‘sia’ chipên ‘sihva’ tomlam kawmuna khat ahi. ‘sia’ zong Mang hâm a ‘to wipe ‘ china ahi. Zohâm in fastàsua chiin akigiel a,publish,open,suo chiin akigiel hi. A,AW,B,CHAW system zangte’n Mang hâm a ‘gaur/mithun’ pên ‘sial’ chiin agiel uhhi. Zo hâm a ‘sial’ chipên Mang hâm in ‘fox/jackal’ china ahibou hi. Ahilouleh, ‘sial’ khu ‘âhsi’=star china ahijaw hi. Zo hâm a thuteng ‘kie’ khu Mang hâm in ‘fall’ china in akizang hi. Ahivangin, Zo hâm sungah thuteng ‘kia’ i chi chiengin Mâng hâm a ‘return,again’ china ahi. Manglâi toh hing khanglien mite’n kammal khat asim chiengun Manglâi sim bangin asim let uhhi. Zo hâm in,tam atunga kigên thuteng kitheikhenna anei jiehin atuompouna akinei khinkhian hi. Tam atunga i gênte jiehin ei singtângmiteng hâm ahing tuom deudeuta hi. Tambangin thuteng nempi khat kibahlouna ahing piengkheta hi. Lâigieldân leh lâibusutna in Mang hâm akhangliensah a,akibangsah a,ahi’nlah ei singtâng mite lah ah, hâm kigamlâtna ahing tunjaw hi. Lelam khat ah, tulâi huntha hun in, lâibusutna ahing up apatin hâmkinâite;Zo,TedimChin,Paite,Simte,Vaiphei,Gangte,Lushei,Hmar,Thado-Kuki leh adangdangte lâigieldân ana kibangta maileh leh kilawm hia!. Ana hitheilou pen i nam i gam a diinga sil dahuoipi khat in akimu hi. Tualeh hâmneute(dialects) na kigawmkhawm taleh kilawm hinapiin,tam lâibsutna jiehin ahâm apâu uh khu kigawmkhawm lehmah in,akigamla deudeu jawta hi. Lâibusutna hing khanlet lâia Manghâm sunga hâmneu kibahlounate akhâmjou mabangin ei Zo,Paite,Simte,Vaiphei,Lushei,Tedim-Chin,Gangte leh adangdangte laha zong hâm tângpi khat ana piengdoh leh ana lêngkhedoh taleh kilawm mama ahi. Hinanlehzong, Mang hâm bangin i hâm kinâite na khanglien khata sih hi. Tuni’n ‘Towel of Babel’ kigên mabangin i gam u’ah hâm chituomtuom dânin i ding chietta uhhi. Tuajiehin,tunia I kikupna uh thulu ahileh I hâmte uh ousohâm ahijiehin Missionaryte a’ng na pieh ‘lâi’ leh ‘lâigieldânte’ pên I hâm sung u’a thuteng ophawi leh osuote toh akituoh na’i? chia etthakia di’a hoi ka sah jiehin ka thei khomkhom in ka’ng tâlang hi. By Philip Thanglienmang
Tuesday, June 17, 2008
ZO PAWI THUPI NAM NITE
Zo mite kumlui leh kumtha khenna kumkhat sunga i sep i bawlte thupha hing guon i bieh Pasien kunga lungdam thuhna, mailam hun a dînga thupha ngetna, sietna hing tunthei dawi leh kâute toh kipêlna dîng leh ei mama I gîtlounate pan a kisiensuona dînga hun thupi khu Khodou Pawi hun ahi. Lousielpieh Pawi hun zaw in,bu leh bâlte, annte kisie zou ahimanin,nuomtahin hunnop a kimang ciet hi. Tam hun ciengin ngâhnu leh tangvâlte'n guolnop leh hunnop a mang let vuhhi.
Khangthate’n Khodou Pawi I zah ciengun, khanglui lâi a, i pu i pate uh tawndân hoi leh biehpiehna hoi khu ei Zo ngaina mântah ahihi, ciin theizing va ui. Ngaina kicientah neite khu Minam kicien ahi mabangin i opna ciet u’ah, i Zo pawi thupite uh hlasuo louin kêmcing vâi in, gie bang zûn in, lawi bang thangsah va ui.
Zo Pawite thupi nam ni a om hi:-
1. Khodou Pawi(Anlâh Pawi) 2. Lousielpieh Pawi(Luoikhâi Pawi)
1. KHODOU PAWI(ANNLÂH PAWI) : Ka nêulâi in ka khuo u’ah Khodou Pawi a na kimang nuom zêl hi. Khodou bangzieha na kimang ahiei? ci zong na kikantel tuon loua,kum leh kum kilutuo in khomite’n a khawngkhawng in,a be a phung in, hunnop leh guolnop pawi thupitahin na mang let uhhi.
Chin Hill gamte ah, Khodou Pawi na kithupi ngâi mama hi. Khodou Pawi mandân leh zahdân zong a kibang kim theinawnta sih hi. Tênna leh buolna kuom leh hawte dang leh tuom ciet tampi mun a, na ki-op ziehin zahdân leh mandân a kikhêlta hi.
Tu lâiin India gam sunga têng, ei Zo tate lah a, mi pawlkhatte’n tami Khodou Pawi pen Tedim gam sunga om mite maimai zah leh man dân in a ngaituo uhhi. Tami pawipi pen Kawlgam leh Vâigam a ei Zo tate dînga pawi lienpi leh thupi mama khat ahihi, ci khu thei va ui. Nidanglâi I pu I pate khanlâi in, khawlmeivâh na om nâi lou ahimanin, gam a pou tâsing cîm kilkel na kiphal hlah in meidetna ‘Meilâ’ in na kizang let hi. Tam Khodou Pawi na kiman ciengin ‘meilâ’ na dê a, na kivâhsah hi. Tua ahimanin, tami pawipi pen Meidet Pawi zong kici thei ahi.
Zohâm a Khuo[adjectival form of Khuo is Kho] i ciengin a khietna ci tuomtuom a om hi. Khatna ah, Khovâh pen Pasien cina in a kizang hi[tanah, compound noun(minlawnakop) a kisiem ciengin Khuo pen adjectival form in a’ng kihleng a Kho suoh hi, tuaciin Khuo leh Vâh a’ng kigawm ciengin compound noun Khovâh hing suoh ahi]. Khozîng[khuo+zîng] pen mielna lam toh ki-ettha ahi ziehin Dawi toh a kigêntha a, na kimutha let hi. Zînmâng kici pen tulâi cienga Dawimângpa cina a hihi. Zînmâng dou dîng, Zînmâng hênkolbu cite na kizang mun mama hi. Athumna ah, Khuo i ci ciengin, huikhuo opdân gênna in zong a kizang let hi. Khanglûi lâi in, ei na nasahthei, ei na bawlsethei dawi leh kâute nanna leh douna hunzah thupi mama in na kizang let hi. Khosung a, nat leh sat a tun ciengin, huikhuo a hing kipan hla hoiloute, khosete[khuosiete], dawisete leh kâusete a na kingaw(kisê) let hi.
Zokam in Dou a kici ciengin, Dem, Nang, Kigâlpi, Khâng, Theh cithei ahi. Zîn dou,Inn dou, Gâl dou, Kiel dou, ciin zong na kimangthei hi. Zohâm in, Pawi kici pen guolnopna thupi mama leh lien mama gênna kammal ahi.
Tua ahi manin, Khodou Pawi kici pen, ei siempa i Pasien leh i Lungzai kûngah thupha tawina hunzah leh ei mihingtet ei bawlsethei, ei sisahthei dawite, kâute, khosete, hlagiloute, douna hunzah thupi mama khat na ahihi.
SIENSUO PAWI: Tam pawi hun ciengin dawi leh kâute; mi nasahthei, mi bawlsethei, mi sisahthei, mi gentheisah thei te zousie khu khosung tuisung patsa phûisamna toh kizuiin, meivâhte toh nawpawt ni, hawlkhiet ni ahi. Tuaziehin, Khodou Pawi pen Siensuo Pawi zong na kici hi. Tuami ni pen Kâubeh ni zong na kici hi.
Pu Songthu khang hun patsa ei Zo tate na man zing uh pawi thupi mama khat ahi. Tua tun zou, tâng ât zaw, tângvêl zaw hun ciengin, Khodou Pawi na kimang let hi. Sêugawl hla kici tuom hun a khu na kibawl zêl ahi. Tângkhuokhâl huisi dam lân,tung thangvân solhla a’ng tânsiem ciengin a kibawl nuom sese hi. Bangzieh e ? i ci leh I pu I pate’n zân hlavâh neia lâmtâng kai pen nuom na sa mama uhhi.
Sep leh tohte a’ng bei a, bu leh bâlte lâh zaw in, mite silzah sêute, kawngte, tute, namte a kigawl hun ahi manin, tami hla pen Sêugawl hla ciin zong a na kiminvaw hi. Tam hun pen bu leh bâlte, kawlbu vuoh zaw, mîm tang tâng tang leh antelouhingte lâh zaw ahi ziehin tami pawi pen Annlâh pawi zong kici thei ahi. Kum khat sunga mite sep leh bawlte gâsuote khopkhawm zou hun a, thupha leh guolzawlna ei pepa Pasien tungah lungkouna leh thupha tawina hun nuom manna in tam Khodou Pawi na kizang let hi.
Siempupa leh tuonvâite khuomuol ah zubêl khat, â'lui san khat toh pei in biehpiehna a bawl uhhi. Zubêl pen khozângpi’a thupha ngetna díng ahi ziehin inn suonkim ah a kidong hi. Khuomuol ah a biehpieh dân pen : i) Tungman siel lim (30) ii) Zubêl lim(2) a dawn a, bizam kisiet iii) Tui luina theipêng(golongnêu) khat iv) Khuo buppia díngin sieltang (2) toh khosie dawite tungah siempupa in phît in thupha ngên in,a lim bawlteng tungah â'lui sí a thê let hi. Inn sunga tutang heitang khawm in, lawpi khat sungah a koi a, tuaeh ann a kipie hi. Hei pen kuong sungah a koi a, zu a kipie hi. Zu leh sa kicing heh limlahna ahi.
Ei Zo te dînga pawi thupi mama khat ahia, i pu i pate’n tam pawi pen Kumkhen pawi ciin zong la ngai pipi in, na phuo in na minvaw kêi uhhi. Mângkam a New Year ci toh kibang ahi. Tam anei’a late patsa’n tabang min a kipethei hi.
1. Kum kikhen e, solkha dang e,
Zîn in a vângkhuo zong hên aw,
Siensung tui bang sieng hên aw.
2. Tukawl tawi kumkhuo i khen a,
Ningzu hlum leh âisa aw e.
Khankum sawt ciem lâi leng aw.
Khodou Pawi pen ei Zote kumlûi leh kumtha khenna pawi ahi ci pen tam atunga late sungpan in a kitheicientta hi.
2.LOUSIELPIEH PAWI (LUOIKHÂI PAWI):
Lousielpieh pawi (Pawi khodou) lou pawi zaw a, kibaw1 ahiziehin 'Pawi khodou' zong kici hi. Tam hun ciengin voh khat leh â'lui khat a kigou let hi. Voh pen mihingte cidam ludam ngetna, dawi hawl kâu hawlna díng 1eh guòtui hoina díng ngetna ahi.
Â' pen annkung hoina díng ngetna, mîm vûi tang vûi hoina dîng ngetna ahi.
Phuisamna leh âisânna : Khuomuol ah 'tungman siel' sawmthum, tungman zâm lim khat, khiba khat, zubêl nithum bang biehpiehna in a kinei hi. Siempupa’n Pasien leh Lungzai min lou kawm in, âisânna leh phûisamna a va nei hi.
Pawi khodou ciengin ngâhnu tangvâlte in gamkhâu sât in, khogei sing dawn sângpên ah bâ in luoi a daw u'a a khâi u’a, late sa kawm in, a kivei un nuom a sa mama uhhi. Tua ziehin tami pawi pen 'Luoikhâi pawi' zong a kici hi.
Ann khamna díng, anhla lâhna in 'bepi tang' leh 'tângmansî' kihuon in a kine hi.
PAWI HUN NUOM MANDÂNTE
KIGINNI: I pu I pate’n nidanglâi in, Khodou pawi pen ni thum patsa’n ni nga tan na kimang let hi. Hâusa leh siempute zil dungzuiin a ni zahdân uh pen na kibang sieng lou hi. Tângkoupa’n a zîng ni’a Khodou kipan dîng hita ciin a nitâh in a tângtawh kawikawi hi. Tuami ni pen Kiginni, Meilâhni, Lamsielni, ahilouleh Vâihawmni na kici hi. Tam ni in zân cienga tân dîng meila a sui uhhi. Tam ni in, tuilam leh singlam a kisiel let a, tuinâh na kisusieng let hi. Loubawlte’n phuisamna a nei u’a, papi tangvâlte’n khodou pawi sunga tum dîng phâiphêng phîtte a bawl let uhhi. Tuami nitâh in zubêl khâuvaw sum in tutvûmkhawl kawm in, a zîng ni’a vâihawmna dîngte a gêlkhawm uhhi.
MEIDETNI
Khodou pawi ni masa khu meilâh ni in na kizang let a, tuaziehin tam ni pen Meilâh ni ahisileh Meidetni na kici hi. Dawi leh kâute douna in khozâng mite’n meila a dê u’a, a vâhsah u’a, tua ahimanin, tam pawi pen Meidet pawi zong na kici zêl hi. Inn zousie ah kâubehna a kibawlzou ciengin, sawm tangvâl tengin godawn ah, meila siet in a desa in tawm, zâm, detangte tum kawmin hâusapa inntuol ah kisutuo in thumvei a kîmviel vuhhi. Tua zou ciengin, a tunga kilousa kamtengte loukia in, khotuol ah pei in thumvei ma kîmviel kia uhhi. Tami in a etsah ahileh; dawi neng, kâu neng bang neng poupou om nawn sih heh cina ahi hi. Sawm tangvâlte khosung a’ng lutkia ciengun meila tum lâte ahing lutpi kia thei sih uhhi. Aziehpen, dawi nawna meilate siengthou nawnlou in a tuot uhhi. Meila tum lâte khogei sing dawn, gophung dawn pou ah a siet u’a, a nuasie let uhhi. Ahisihleh, tua meila tum late a gawmkham u’a, tumphuol a sât uhhi. A khu a tam theithei nadîngin nâta bawh toh a khu u’a, meikhu pawt nadîngin a lâizang munkhat a vangsah uhhi. Tua mun vang pan a meikhu a’ng zâm tou ciengin siempupa’n tam aneia bangin phûisamna kamteng a gên in guolzawlna a thûm hi.
Sim kum pha hên na ci leh sim ah kâi in,
Zo kum pha hên na ci leh Zo ah kâi in,
Sim kum ka’ng ngetna hie,
Zo kum ka’ng ngetna hie
Mîm bêm ka’ng ngetna hie,
Tâng bêm ka’ng ngetna hie,
Cidam ka’ng ngetna hie,
Ludam ka’ng ngetna hie;
Ludam, lungdam, khansâu ka’ng ngetna hie,
Tu sawn, ta sawn ka’ng ngetna hie,
Khi-aw pha, tâubul pha ka’ng ngetna hie,
Galmâng lu, samâng lu ka’ng ngetna hie.
Meikhu pen khosung lam a, a kâi na leh khosung mite cidamthei dîng ciin khangluimite’n ginna na nei uhhi.
PANSIANI: Khodou pawi cienga a ni thupi pen khu a Pini ahisihleh Pansiani ni kici hi. Tami ni in kipâh thanopna leh guolnopna ci tuomtuomte na kizang zêl hi. Tami ni in, Sagawna, Daihawna, ankuong îmtonna, kaubehna a na kimang let hi. Zânlâi ciengin khuosim in pasalte leh tangvâlte a kuon let uhhi. Zîngmawng phalvâh hun ciengin dawi leh kâu dâlna ciin zubêl khâuvaw khat tui leisa dawnkâi sietsa na kitât let a, a kûngah meihol vomkîng na kikoi let hi.
KHUOISIM: Khodou Pawi ciengin khuoi sim in Hâm a, Sawm tangvâlte a kuon let uhhi. Ngaltûnpi, vuakângpi,tûnpi, ngalthên, khuoimulte na kisim let hi. Tamte lah ah, tûnpi, ngaltûn, vuakâng khuoi namte na kisim pen hi. Khodou pawi cienga khuoi kisimte pen khuoizu neilou khuoi namte ahi u’a, khuoinou nei khuoi namte ahihi. Khuoi simna kizang vanzahte tamteng ahi; tawm, sielki, zâmpi, zubêl, nâng lukhu, zân puon, khuoisimzu leh adangdangte. Hâm upate in zubêl khat a tuoh u’a, hâusapa zong a tuoh hi. Khuoiphâng hoi a kisim khâh leh, kum hoi va na kici let hi. Khuoinoute a mêlphat lîtlêt vuh leh, cidam ludam a’ng tung ding na kici hi. Khuoibu leh khuoinoute omtandân pansa in kum hoi, kum hoilou dîng âisânna siempupa’n na nei let hi.
Khuoibûh mun a tun ciengun, khuoite pen mei toh kihâl louin, khatkhat in, a pi zousie khut in ahilouleh guotaite toh kitep in kithat sieng masa hi. Tuazaw in, khuoibûh a kuo a hileh a tou u’a, khuoibûh sungah khuoiphâng dal sawm vâl bang om thei hi. Tua khuoiphângte lah ah, a tuituoh pen a mêlci pai hiau uhhi. Khuoinou pântuomna a lêmdoh u’a, khuoinou damsiem leh thâu deute a têl u’a, a zawngkhâl leh damlou mêl pote a nuoicimit sieng uhhi. Khuoibûh sunga khuoiphâng hoipen khu âisânna dîngin kângnou in a ladoh u’a, nânglukhu sungah a kikoi hi. Tuami lading zong têltuom mi ahihi.
KHUOIPHÂNG TOH ÂISÂNNA: Khosung a’ng tun ciengin khuoi popa masa in,khuoiphâng biehpiehna mun lam zuon in a kipeipi hi. A mun a na ngâh upate’n hiciin na gên uhhi, ‘Sannou na hi leh na kia in, mîmnou leh sawmtâng na hi leh hing lût in’ ciin na dêh u’a, a kikalpi sawm u’a, tuazaw in, khuoi popa in , ‘Sanpi, sannou hi si’ng, mîm leh sawmtâng hi’ng’ ciin tua bang thumvei a kikal a kidêh zou ciengun a lutsah pan uhhi. [sanpi, sannou ci pen natpi, natneu cina ahi]. Leituol a tun ciengun viel khat a kîmkot u’a, tua zaw in tam bang khuoilâh la a sa uhhi.
Ngaltûn e,ngalthên a,khuoi aw e,
Ka lou pâm a khuoi aw e,
Sim ngalthên, Zo ngalthên.
Nang in kumkhuo na thei a ka’ng dong e,
Ningzu a ke’n dong âisa a ke’n dong.
Tua zou ciengin khuoibu pen leituol suong tungah a kicîng mawngkung tungah a kikoi uhhi. Khuoibu tungah kholu lâm, khotaw lam gît in teptena a kibawl a, khuoinoute pen honsa in a kikoi uhhi. Tua khuoibu pen numei naupangte leh nupi naupâite et dîngin a kiphal sih hi.
Nitâh lam ciengin upate in khuoibu a va vêl u a’, khuoibu sunga khuoinoute in a khûna pân a na lam kia uh leh mîm bêm tang bêm a lam uhhi,ciin kum kia ciengin nêh leh tâh, ann kihâu ding hi, ciin a um uhhi. Khuoinou a si pou a na op leh kum kia sungin a si a mang om dîng un a gingta uhhi.
Upate’n khuoibu pen sie leh pha leh zong, mipite lungkiehlouna dîngun ‘ khuoibu hoi e’ ciin a phuongzâh kon uhhi.
Bu leh bâl hâute’n zu a bêl a bêl in a’ng puo u’a, tuate kisum hi. Siempupa’ zu a cep zaw in,ama’n kholam nga in a zu toh a phît kawikawi hi. Tua zaw ciengin, tângpi tângta in a ciemthei pan hi. Tam zu pen kum kia cienga an hâuna dînga phuisamlusa ahiziehin a hâu nuom taphot in zu puosa in a’ng tawi ciet uhhi.
KHUOI AI NI Khodou pawi a ni thum ni in, khuoi a ki-âi let hi.Tam ni in, koi ma khuolzin leh kholâilêng om louin, zia na kitang ciet hi. Khuoi ai ciengin, voh, kêl, âh khat penpen in a ki-âi let hi. Kêl toh khuoi ki-âina pen bangzieh ahiei, i ci leh mihing khat si zaw cienga tua misipa luong pen thoute a bopsawm cienga, khuoite’n a siluong pen a hun nadîngin tam ganta toh ki-âi masa sê hi. Mite guolnop leh limna bawl un, zu leh sate ne un, lâmtâng a kâi uhhi.
SAGAWNA: Khodou pawi pen nêh leh tâh guolnop bawl hun nopthei tawpna khat ahihi.
Zîngmawng matahin, papite leh tangvâlte’n vohte a gou u’a, pawi hunzah sungteng a nêhkhop dîng a khentuom uhhi. Sasemte’n sa khenni in a khenkhie uhhi. Sabawlte’n amahaw nêhkhop dîng sate a tuom koi uh a, tuami sa pen Sa kuong bâl nêh na kici hi. Voh khawite kihawm pen Sa kuong hawm na kici let hi. Tua hun ciengin zu leh sate ne in, a gamtâng ciet uhhi.
Tangvâlte leh ngâhnute zampi leh tawmpi ,sielkî tum in sisate theizingna in hânmuol lang zuon in, simâilate sa un, khuo hlânmuol a susieng uhhi.
DÂI-HLAWNA:
Sa kihuonte a’ng minzou ciengin, a sin a lung, a tuop, a kal, themnou khat lemkhie in, tangvâlte’n tuami kum a sûnna tuohte a tut uhhi. Tua sa kilemte pen misisate dîngin a kituomkhen hi. Sûnlâi a’ng hi ciengin, zu tâtsa, tângmansi(bumansi) leh saminsate keng un hlânmuol langah misite nêh dîngin a va lui vuhhi. Tam bang tawndân leh ngaina pen Dâi-hlaw na kici let hi. Tua zaw ciengin, phamsate lugu kipholdoh in, a innsungmite’n tua lugute pen sathâu zol toh a zût mâm let vuhhi. Tuaciin, zu tui sa tui, tângmansi a tâ vuhhi. Tam bang tawndân pen Siensuona kici ahi. Tam hun pen a hingte leh a sisate kizopna bei hun in na ki-um hi. Tam hun ciengin, mite pen a lungzuong let u’a, hlânmuol ah, lunglêng in kap leh mâuna toh kidim in, simâi late na sa let uhhi. Tua bang la khat tam aneia bang ahi.
Douna lînglîng douna lînglîng e,
Guol in kumkhuo douna lînglîng e.
Guol in kumkhuo douna lînglîng e,
Dou hlân ah nâu bang va kapta’ng e.
ANNKUONG ÎMTONNA
Dâihlaw a kuon nupite a’ng tun masangsie’n koima’n ann nethei lou hi. Nitâh ankuong îmton hun ciengin siempupa’n zu tui tah la in, a kambêm dim in, a muom a, annkuong a phît a, phûisamna a nei hi. Tua zaw in, zu ûm kiguol hlat in zu pen a guol dawn ciet uhhi.
Annkuong îmton in ki-ît kingâi kideisah etsahna in zu tui leh sabâ tuituohte na kibâ let vuhhi.
KÂUBEHNA:
I pu I pate na updân in, khanglûi lâiin misi a na nei ciengun tua misi hla pen Misikhuo ah na pei pai louin, innsung, inn nei, hawhkûn, inn ziet, inn vei, innsia leh sumtawng lah ah, om den in, khuo kidou masangsie pen tua misi hla pen thâm den in a na ngaisut let vuhhi. Tuaziehin, misisate pen gilkiel leh dangta thei dânin na kingaituo let hi. Tua ahimanin, misisate nêh dîngin annkhâi, kho-hlung ann, sûtzung ann lui cite na kibawl let hi. Misisate pen dawi tobangin na ngaisun uhhi. Khodawi pawi sunga gilnat lâina a op louna dîngin thadam, sihla, dawite, kâute hawlkhietna na kibawl zêl in, dawi leh kâute na kibeng let hi. Kâubehna dîngin meilate a lom a lom in, ki-ia kip hi. Tam hun ciengin, inn sah inn hlang ah meila tâna dîngin natang kuoh kikoi masa hi. Tuaciin, inn kîmvêl ah, meila a na de ciet uhhi. Siempupa thâu a kâp zaw ciengin, kâubehna na kipan let hi. Siempupa’n a beh zaw ciengin, nâutângte’n a beng thei pan uhhi. Tua hun ciengin pasalte a khut langkhat lamah meila lom de kawmin, tuga, heiga leh singkhuo bawh tawi in innsung tawng panin inntung innnei innkawm sumtawng tapkuong, kotbieng, kot sah, kot hlang munteng a bânbân in a sât hi. Tam aneia thutengte gên kawm in, hawh in a kikouzâh let uhhi.
Dawi hâng, kâu hâng, nam hâng aw,
Na zun, na êh namsie, na ni na hla cingta.
Na zi na tate’n hing lam-etna sawtta,
Na khuo na tui zuon in.
Tam bang a bawlzou ciengin, a tuga tawi pen dâi pu lang sêna’n a nei a, ‘ a kêngphâng, a ngalta kha’ng e’ ciin a meila ken pen khenni suo in, lomkhat hlang lang gawl ah, lomkhat pen sah lang gawl ah a kuongsa in a siet a, tuaciin a nuasieta hi. Tua pen dawi leh kâute hing lut ngam nawnlou nadîng ahi. Kâubengpa pen mi thum in a zûi zêl hi. Khat in tawm tum in, khat in zâmpi tum in, khat in thâu tawi hi. Kâubehna kipat dîng ciengin thâu khatvei a kikâp a, inn kotbieng a tun ciengun khatvei a kâpkia lêulêu uhhi.
Innsuon ciet a, kâubehna a kipat ciengin, innsung a om tumgingte, tumthei tummaw teng pi na kitum let a, thâu ginsethei tawp in na kikâp let hi.
A SIEN NI
Khodou pawi tawp ni pen ‘A Sien ni’ na kici hi. Mi zousie a nopnop na u’ah a lêngthei a, a hawtheita uhhi. Kikhenni ahiziehin, nuomthei tawp in lâmtuol kâi in, la ngaingai sa in, kilatap tuo ciet un, guolnop na mang uhhi. Khodou pawi sungteng a hun nop mante, ngâhnu tangvâlte’n hlengla mama uh ahiman un, lâmlâm in khat leh khat ki-ît kingâi tuo in, kihlengla man un, a zânhah let u'a la ngai tampi a sa let uhhi.
Tuni’n lâmlei,zîngchieng lâmlei
Tuni’n lâm lei zîngchieng lâm lei,
Thâichieng lâm nawn,
Thâichieng lâm nawnlou ding lanu,
Lanu tangvâl hounuom ngainou lawm,
Ngainou lawm e ngainou lawm aw e.
Na lâm aw nelkâi,kei hing lâm vâng,
Kei hing lâm vâng na lâm aw nelkâi,
Sânnelkâi aw, Sânnelkâi aw e.
Lâmlâm leilah I lâmkîl zawl ah
Lâmlâm leilah I lâmkîl zawl ah dei toh,
Dei toh,dei toh lâmkhawm,
Dei toh lâmkhawm zaidei tongsân nuom,
Tongsân nuom e, tongsân nuom aw e.
Tongsân sânnuom sânchimla’ng e,
Sênsân kei ngainou sênsân ngainou,
Sênsân ngainou tongnuom tuoi Mânnieng,
Tuoi Mânnieng e, tuoi Mânnieng aw e.
KHÊLÊNI
Khodou pawi tawp ni a zîngni khu Khêlêni kici ahi.
Tam ni ciengin, Khodou hun sunga vanzahte a kinuale sieng a, tu leh tate’n sapâng a kheu uh a, annkuong îmkhawmna a nei uhhi. Lâmtuol kaina zong a nei uhhi.
Monday, May 19, 2008
MY BRIEF MEMOIRS OF ZSP AND ZOD(1984-2008)
Sources: 1. My Personal Diary of 1984 A.D
1984 kum in Pu Jacob Nâuthang in President, Chandel block panmun a na luo hi. Pu Joseph Khenkhanmang@ Mângvom Secretary in na pang hi. Amani kûkalna zâl in,Chandel Block in inntêhna na la in,Pu Michael Ginzasuon leh Pu Francis Zâmkhanthang@Ringote’n President leh General Secretary a na puoh lâitah un,Zomi Sangnaupang Pawlpi General Conference a 30 veina Singtom vângkhuo ah 1984 kum Doupi hla ni 15th patin ni 18th kikâl sungin thupitah leh nuomtahin na kimangkhawm hi. Kei’a díngin ZSP General Conference ka telna amasapên leh anukhiapên ahihi. ZSPHqtrs makâite zintunna; Special inn khat a na kituomkoi hi.
Kei pen Morvi(Gujarat) a,B.E(Civil Engineering) ka zil lâitah ahia,ka opna gam panin suti ka na la a,Conference mangin,ka’ng haw hi. ZSP General Conference panpina díngin a poimaw pen sum sûi in ZSP Canteen Manager in ka na pang luòng hi.Canteen sai in ka na pumbuoi hi.Phamsa,ka u Lucy Lamching in nâhpitahin ei na kithuopi hi. Nungâh-tangvâlte kuva hlâi a na sua mama u’a,kuva pen nêhthei lah a na kikhilai mun pen uh ahi. Zawlhêlna vanzah hoipên khat zong na hihi. Eimite nêhthei leite ahileh; zatep, khaini, kuva, mithai, puri, niengtui(singpi) cite ahihi.
Khawmpi hun a,Zinlien Pu.Satkholal,MOS(IFCD) na hihi. Churachandpur district; Gûngâl lam panin,UZO(United Zomi Organisation) President (L)Pu.Thangkhanlal, Dr. Lachin khai,Pu.T.C Tungnung, Pu.Kamdou, Pu.T.Semkholun,Pu.Barry Thangchinmang Zomi, Pu A.Nêhkhojâng, Pu.Lamkhothong, Pu.Hâumâng,Dr.Lampu Tâithul, Pu.Thangkhenkhup,Pu.Kâikhankâp, Pu.Dominic Khammêng,(L)Dr.Tongkhokâi, Pi.Vung zamawi,Pi.Chingkhokim leh adangdangte’n na jòu uhhi.
Chandel district sunga gûngâl patin Pu.Khupchinmâng MDC, Pu.Leo Kâmchinthang MDC,Subedar Peter Thangkhokâm, Subedar Lawrence Lângpum,Pu.Lienzathang Tâithul Chief ofSingtom,Pu. Zâmmâng Chief of Sugnu Lamhâng, Pu.Thangkhogin Chief of Sachih,Pu. Suonchinthang Chief of Kathuong leh mi tampite’n na uop uhhi. Phâipi leh Moreh(Tamu) panin zong mipi tampi in tua ZSP Khawmpi Lien a na uòp uhhi.
MISS LEH MR ZSP KITÊLNA
Doupi hla ni 16th niin Extempore Speech kidemna Zokam leh Mangkam in na om hi. Mi tampi na tel uhhi. Kei zong ka na tel a, ‘Mizawng’ leh ‘Love’ topic(thupi) ka na sâwkhâh hi. ZSP Miss leh Mr kitêlna a na om kia a, tuami hun ah,Miss Nienghauchîn in Miss ZSP a na la hi. Tualeh, Mr. Joseph Khenkhanmang in Mr.ZSP na la hi.
Doupi hla ni 17th niin,ZSP Bumper Lottery draw a na kinei hi. Ist Prize puonkhûina khawl(hieubawng) khat na hihi. Kidemna tuomtuomte a na om a,lasahna leh lâmkaina na om hi. Nitâhin mipi lênkhawmna na om a,nungâh tangvâlte lâmton in nun bang nuom tuolnuom na mang uhhi. Tuami nitâh lênkhawmna ah, Nh. Chinglunnieng in ‘Mîm bang I pienna Zolei gam nuom ah’ la pen ngaitahin a aw ngaiteng toh Singtom leh a kîmvêl a om khuo dangte thawn zên in a na sa hi.
Doupi hla 18th niin, Zinlien Pu.Sâtkholal a’ng na vâigei tâh ziehin sawtpi a na zilsa uh Zo lâm lahna toh kivâidot díng chipen a kilah nawnta sih hi. Hunzahna a na kinei a, zinlien thugenna, UZO President thugênna, ZSP President thugênna leh thugênna dangdang a na om hi. Tuazawin, letsong hawmna a na om hi.
MIPI ZÂNGTA LÂMKAINA
Nitâhin,zutung nekawm leh dawnkawm in Zo lâmtuol kaina in na zui paita hi. Pu Thangkhanlal MLApu in a .38mm pistol satkhie in, Zo laphuosiemte,Zo lâm siemte leh Pu Huotpau theizingna leh zâna in a thâunêu tang li(4) tah vântung lang dawikawm in, a na kâptou hi.Atawpna lamah, Bosconiens Musical Band a lasahsiem leh tumgingsiem; Michael Suonpu, Francis Ringo leh Dominic Khammêngte’n mipi ngâinuom la tampi na sa uhhi. Lasahsiem; Hâumâng,Ching lûnnieng leh ngâhnu tampite’n zong la ngaingai tampi a na sa uhhi. Singtom khomite’n zin tampi na dou(zintun) uhhi.
‘ZOVAKHU KOP BANG’ PIENNA THUTE
Tu-a a ka nuathei dânin Pu.Hâumâng in Singtom ZSP Conference hun sungin,ngâhnu mêlhoi mama khat a na ngâi hi. Tua ngâhnunu a na ît séngséng man in, mitphiel kâl in, “Zovakhu kop bangin= Singtom vângkhuo pan” (‘Tunia mêl a ka mu ngai Zozâm aw) kichi tu chienga la minthang pen khat a na phuodoh a,tuachiin Khawmpi vâiguon sungin,mipite mâitang ah ngaitahin a na sa khie hi. Mipite’n ngai a na sa u’a, ama a pâtâtmama uhhi. Hinanleh,tua ngâhnunu pen a ninu in zu-ûm a tunlusa ahimanin, a kingâina gêl na guitung zouta sih hi. Tua bânin,Pu.Hâumâng in zong zawlla zâtzât a na phuokhie hi. A laphuo pawlkhatte ahileh; Tulsing lêl a Saheipa bang,Sawm leh nga veipi, Kei Ngai heisa,Kei ka heina gam pan,Tulsing lêl a Saheipa bang, Solha hing tâng ngai aw leh a dangdangte ahihi. Ama pen Kishore Hâumâng na kici kêi hi.
ZOGAL LIMLAHNA
Tuami ni nitâh in,Mawng-awnte’n Zogal(1917-1919) limlahna (drama) a na nei uhhi. Tuami limlahna ka ngaituo chiengin I pu I pate namtatnate thupi ka sa mama hi. Tuni dongin zong ka mangngilthei sih hi. Tuami limlahna pen etnuomhuoi mama uhhi. Tuami zou in,mipi lênkhawmna zânlâi nai 12.00 tan in na om hi. Lênkhawmna a nop mama mai hi. Tu vângin(tu chiengin) pâpi ka hita a,hinanleh tua hunlâia ZSP General Conference nunnop guollâi ka mangngilthei sih hi. Bangchia mangtheikia díng ka hi diei? chi’n sumsiel bang lung ka sielsiel zêlta hi. Tua banga nunnuom zaidei awina,lie leh tângte lâmtâng kaina nuom ma e! aw nuom sâm e!.
Khum hunlâi a,lênlâi pe bang zilkia thei díng hileng nuóm sâm va’ng! Tua bang nunnop tuong hing tungthei kia leh chi’n hâi bang ngâh na lâi sâm va’ng e, Seinouguolte aw.
CHURACHANDPUR(LAMKA)
ZSP GEN.HQTRS AH BUOINA LIENPI NA PIENG
Tam thute na pien lâiin,tu-a simtu tamzawte na pieng panpan lâi díng uhhi. ZSP General Hqtrs hal lâi ci mai vai in,lamkâite leh sângnaupang tawmngâi pawlkhatte,kukaltahin a na pang uhhi.
1983 kum a Zo Holy Bible hing kihonkhie toh kituohin siltung tampi na pieng hi. Tuate lah ah, 1984-85 kum vêlin, ZSP General Headquarters in sawtpi khat a sut zingsa ZSP Magazine nei sunsun, ‘ZSP on the move’ (editor: Dominic Khammeng) kici pen Zoveng lamka thuom lâitah ah,tangvâl ni leh thum lamkaina in,kizâtuona bei in, a na hâltum uhhi.
Tuana kuón in, ZSP Headquarters lamte kitheisiemlouna leh ki-etdangna a na pieng hi. Tuachia,ZSP hqtrs lamte a’ng kisong-solawitâh ciengun, tuni dongin dei bangin tua hunlâi a bangzou ta sih hi! ZSP HQTRS pen âhnou tuikie bangin hing lah hing lou,si lah si lou in kum tampi a na om hi.
CHANDEL (SUGNU)
ZSP CHANDEL BLOCK KA NA HALSAH U’HI
1987 kum in,B.E(Civil Engineering) ka’ng zou a,sepna ka mu pailou ziehin, St.Joseph School Sugnu ah sângsie in hla guh ka na pang hi. Tua hun lâiin, ZSP Conference in naupang khangthate a na halsahzou hi. Tuami hunteng in, Tv.Kamchinthang (Lawmthang), Joseph Mangsuonhau@Mangpatom leh Tv.Stephen Mangsuon thang toh ZSP Chandel ka’ng suhing kia u’a,ka na puo uhhi. 1987 a patin 1990 tan,kum sielin, ZSP Conference ka na bawl uhhi. Tuami Khawmpite ziehin gam sunga díngin phattuomna tampi; lampi,lei leh adangdanggte na tun hi. Khumi’n, ZSPGeneral Headquarterte dâi dingdeng a, a na op lâitah ahi.
DELHI KHOPI
EXISTENCE OF ZSP DELHI
1990 kum in Delhi khopi ah,Civil Service bawl in hla 3(thum) tah Jagjivan Bhavan Hostel ah ka na om hi. Tua hun lâiin Delhi Khopi ah Zo/Zou cia simthei díngin Pa.SK Mung Innkuonte, Tv.Paunou Zou,Tv.Khakhai Zou,Nh.Suonchîn leh Tv. David Suontah te chilou ngâl Zou ta kichi mawngmawng muthei a na om nâi sih hi.
Tua kum in,thu ka na kankan kawikawi leh Zo te kikhâi khawmna Social or Student Organisation kichi bangma a na om nâi louin ka na theidoh hi. 1991 kum in UPSC Interview díngin New Delhi ah ka na zin hi. 1992 leh 1994 kumte inzong UPSC Interview díngin New Delhi ah ka na zinkia hi, hinanleh,student body a om ei chi’n ka kan lele leh,a om louin ka na theidoh hi.
1993 YEAR OF ESTABLISHMENT OF ZSP DELHI
ZSP Delhi Constitution original copy seal kitah dungzuiin ZSP Delhi kiphu kum pen 1993 ahihi. ZSP Minute bu dungzuiin ZSP Delhi pen 1995-96 kum apata na kikhumlût pan ahi in ka mudoh hi. 1993 official year of establishment ciin a kimuthei a,tuami kum panin simta lei, tukum; 2008 pen 15th Year of ZSP Delhi hipan nalâi ahi hi.
ZSP MEETING A KHATNA LEH A THUMNA
1995 kum,October hla ni 22 nini’n ZSP meeting B 1/1 Malkaganj Delhi ah a na kinei hi. Member a na peikhawmteng: Tv. Milun Zou,Tv.Chinlunthang(President), Lienneu(Secy), Tv. Kamminthang, Tv.G.Tungnung,Tv.PH Zou,Tv.K Suantah, Tv.Paul Lalpu ahi uhhi. Zolengthe censor board telna a na nei u’a,Paunou Zou, ZSP D President,Secretary te ahi uhhi.
23rd October 1995 kum (Sunday) nai 12.30 sûnlâi in 107, Mansorawar Hostel,Delhi University ah ZSP meeting a thumveina a na om hi. Mary Grace Siesien in hunhon thungetna a na nei hi. Member a na peikhawmteng: Tv.K.Zou,Tv.P.H Zou, Tv.Lienneu (Secy), Tv.Chinlunthang(President),Pa.SK Mung, Tv.Paul, Tv.Kammin thang, Tv.Khamminlun, Nh.Mary Grace ahi uhhi. Tua hun a patin Cultural Dress,Zolengthe tungthu a na kikum uhhi. Tv.P.Hâuminthang Zou(PH Zou) Editor Zo lêngthê a na puóh lâitahin eimite toh kisai la(poem) khat Executive theipilou ciin azieh thulim séng loupiin ama pen na kitawpsah a,tualeh Zolêngthê pen Zomi Tângkou in n a kihlengta hi. Ama tângin Assistant Editor Paul Henkholal na kipangsah hi. Pa. SK Mung adviserpu in hunkha thumna a na nei hi.
1996 kum in DANICS Training díngin New Delhi ah ka’ng tung hi.
1995-96 kum sunga;Tv.Chinlunthang President puóh kum in mêlthâ vâidotna; ZSP Freshers’ Meet 96, Pa. SK Mung inn C-115 Panchvati,Vikaspuri mun ah,na kimang hi. Kei pen tua lâitahin DANICS training bawl a, ka op lâitah a na hi’n, ke’nzong tua Pawi ka va sîmkhata hi. Sângnâupang 26 bang a phata a,Extempore Speech kidemna a thukhen díng in ei na guot uhhi.
1996-1997 kum in Tv. Jamkholien President,S.Haulienkap General Secretary in a na pang uhhi.
1996 kum September hla ni 15(Sunday) ni’n K.Zou inn 6/13 Vijaynagar Delhi ah ZSP GBM a na kitoukhawm hi. Tuami hun in,Cultural form,ZSP news,ZSP Agra Tour leh Zomi Namni tungtâng kikuptonna a na kinei hi. Zomi namni mankhawm díngin thupuasahna na kinei pen na kizuita sih hi. ZSP news pen Zou Literature Society Delhi Censor board hi heh chiin thupuasah No.4 na ah na kigiellut hi. Tuami News sutna dingin Floppy packet khat kiphaltahin ka na tuoh hi. Cultural puon sai in Tv.Chinlunthang a na kise hi.
1996 kum December hla ni 8 niin C-169 Arambagh Pa. Khakhai inn ah ZSP Executive Meeting a na kinei hi. Member 11 na peikhawm uhhi. Tua hun in,Cultural Form,ZSP News leh thu dangdang a na kikum uhhi. Cultural Uniform Project etthana a na kinei a,Tv. Zamkholien in mawpuohna latou díngin thupuasah No.4 dungzuiin pha a na kisata hi. Tv. Doulienmang in hunkha thumna na nei hi.
1997 kum April hla ni 16 niin ZSP Emergency Meeting 6/13 Vijaynagar ah na kinei hi. Tua hunin,Cultural Uniform genkiana na kinei hi.
1997 kum June hla ni 1 niin C-169 Arambagh ah sunzou nai 4 gin in ZSP Executive Toukhawmna a na om hi. Tuanah,Ex-President Chinlunthang Chairman hina toh Cultural Form leh President tungtang thute na kikum uhhi. Cultural form leina díng sum za 800 na thelthang ahi ziehin Adviserte’n Persidentpu lâi khat a na hlâh uhhi. Tuami hun in,Zou Organisation ciin lâiteng a na kizang pan hi. ZSP hqtrs ngetna dungzuiin Year of Reformation kichi banners/stickers 100 ZSP Delhi in na zuapi hi.
ZSP DELHI IN SDM KA PAN EI NA KIPAHPINA
1997 kum July hla ni 6 niin 6/13,Vijaynagar mun ah kei SDM panmun ka luo pen Felicitation Programme ZSP Delhi sângnâu-pangte’n a na bawl uhhi. Tua hun a,lamkâi;ZSP,General Secretary
Tv. Hâulienkâp a na hihi. Tua hun in,kipâhthu gên kawmin, nâupangte hasotna leh hânthawnna ka nei hi. Lâi ha sim in,sim un len milien milal suosawm ciet un ciin sângnâupangte deisahtahin thuhilna ka na nei hi.
ZSP Delhi puòthâ vâi ciin,1997 kum June ni 28 niin, C-169 Arambagh mun ah,Tv.Lunminthang ZSP Delhi Executive Committee Member in Chairmanship hina lâ in ZSP Executive Meeting in toukhawmna a na nei hi. Tua hunin, Agenda 6 guh a lakhawm uhhi. Cultural Form,ZSP Byelaw/Constitution draft díng,Zomi Tangkou,Kei SDM ka hi kipâhpina(atunga kigênsa), Annual fee,ZSP(Hqtrs) ngetna chite a na kikum khawm uhhi.
Tua hun in, ZSP Delhi Sângnâupangte lîuliêu toh kituoh leh kilawm díngin ZSP Constitution,Delhi mun a, zahthei díngin gieltha vâi chiin tangvâl(sangnaupang)te’n ei na chiel uhhi
ZSP DELHI CONSTITUTION DRAFTING COMMITTEE CHAIRMAN A EI KIGUÒTNA(DÂNBU)
Tam atunga kikhopna a, A Thupuasah No.2 dungzuiin kei pen Chairman, ZSP Delhi Constitution Drafting Committee in ei guòt u’a, ei kithuòpi díngin member 2 toh ei na guóng uhhi. Tuate gêl ahileh; Tv.Hâuminthang leh Tv.Chinlunthang ahi uhhi. Kei in zong ei na cielna bang uh leh ei na sêna bangun kiphaltahin ka na pom hi.
1997 kum July hla ni 13 niin Tv. Lunminthang in Chairman hina la in,Tv.Haulienkap Secretray na pang in,Executive meeting Arambagh mun ah na om hi. Resolution No.3 dungzuiin Constitution Drafting Committee hun kipie in,tutan a draft jou tanah committee in pha asa a,draft jou nailou teng pen Meeting kia masang ngei a sufel a hing joudoh ngeingei dingin committee in pha a kisa hi.
ZSP CONSTITUION THÂ C-115,PANCHAVATI VIKASPURI MUN ZSP GBM HUN IN POMKIP NA HITA
Ei na guot dungzui un ke’n zong hun neilou sasa in hla 2(ni) tahpi ZSP Delhi Constitution ngaituona in ka na thapâi kêi hi. Hla 2(ni) a chin zou, August hla ni 10 niin C-115 Panchvati, Vikaspuri Pa.SK Mung inn ah, Delhi ZSP GBM toukhawmna a na kinei a,tuanah koima nielkalna themkatmalmal om louin, ZSP Delhi Constitution Thâ pen khut zietlang ciet tung kawmin,a na kipomkip cietta hi.Cultural form progress ahi ziehin mipi in kipâhpi a, freshers’ meet masang ngêingêi zaw dingin thupie uhhi. Tuami hun a mi na peikhawm 26 pha hi.
ZSP MOTTO; Learn,Persevere and Honour
Tv. Robert Paukhanthang President pan lâi leh Tv.Lunminthang G.S pan kum 1997,August hla ni 17 niin ZSP Delhi Emergency Meeting a na toukhawm uhi.
Tua hun in, a Motto díng kikupna na kinei in,kei puohkhiet(suggest) ‘Learn,Persevere and Honour’ hisah díng chi’n Resolution No.3 na ah a om hi.Tv. Chinlunthang leh Nn. Mary Grace Siesien Cultural form lei díngun a kise u’a,dangka 1300 draw theina phalna a na kipie hi.
Tv.Chinlunthang pen inn lam a na peita ziehin,keima kipumpieh in,ka nu uh leh Nn.Siesien toh puonsà zuana Chandni Chowk kotawng mun ah ka sumpi zangin Cultural form ka va leita uhhi. Nu.Nemnu Suontah in kiphaltahin ZSP Cultural Form a na khuipi’ hi.
ZCLS(D) leh ZSP(D) JOINT MEETING THUTE
Tv.Lunminthang in President tualeh Joshua Samte in GS a puóh lâitah un,kum 1997 October hla ni 2 niin nai 2.30 in Arambagh mun ah Zou Cultural cum Literature Society Delhi leh Zomi Sangnaupang Pawlpi Delhi joint meeting mi 11 telna in na om hi. President in Chair la in,GS in recording Secy lain, Nh. Kimcha Tungdim in hunpat thumna a na nei hi.
ZSP letter head sut ding,Constitution a motto zah díng,
motto pen English a sut díng, in pha a na sa uhhi. ZCF labu sutna panpina in dangka 500 a na pie uhhi. ZCLSD Chairman ka hi ziehin ZCF labu sunga Zola omte spelling entûp díngin Tv.Lunminthang toh ei na kiguot gêl hi.
ZOU WELFARE SOCIETY DELHI BYE-LAW THUTE
1997 kum October hla ni 30 niin Gulabibagh,mun ah mi 16 peikhawmteng in,ZSP GBM 1997 kum a GBM masapên na nei uhhi. ZWS (D) hoitaha matâl theina díngin Byelaw bawl díngin Adviserte Keima,Pa.SK Mung leh ZWS(D) President leh Secretary a na guòt u’a, 9.11.97 Vikaspuri a kimu díngin pha na sa uhhi. Hinanleh,pankhawmlou zieh leh sum don hâsat ziehin tualeh mi na kitawm ziehin ZWSD pen na kitung ding zoulou tadi phot na suoh hi.
ZOMI LITERATURE SOCIETY LEH ZOU CULTURAL cum LITERATURE SOCIETY DELHI THUTE
ZSP Delhi Constitution kibawl zóu a patsa’n Emergency Meeting mat leh mat in,na om mielmuol a, cimhuoi ka na sa man hi.
Chairman,ZSP Delhi Constitution Drafting Committee ka hina dawl in,Zou Cultural cum Literature Society pen ZSP Delhi tahsa(organ) khat in ZSP Constitution sungah na kiguónglût uhhi.
ZSP GBM in zong pha a sahsa hinapiin, himaleh,ngâidân kibahlou leh kituohlou ziehin tami pen ZSP Executivete leh Recording Secretary in koima theilouin amahaw thuthupi in,Zomi Cultural Literature Society ciin a na khumlut a,hun hing peitou zêlin, 30th October 1997 in ZSP GBM meeting Resolution No.4 na sungah Zomi Literature Society ciin a na hlêh lamdang kiata uhhi.
ZOU CULTURAL CUM LITERATURE SOCIETY DELHI (ZOCLSD) ZSP DÂNBU PATSA KIPHIETMANGNA
ZSP Constitution Bu sunga na kigiellût leh na telsa;Zou Cultural cum Literature Society Delhi cia kiminvawsa pen ZSP makâi khat leh ni deilou zieh in Amendment a na bawlta u’a, 30th October 1997 in ZSP GBM in Resolution No.4 dungzuiin Zomi Culture Literature Society ci’n na kikhum lut/giellut mawhta a,tua pen hun khat zouin,Zomi Literature Society ci’n a na kihlêh lamdang sawnsawn kiata hi. Upate leh a na ngaituo masate dohna leh zâtâtna beiin na gamtâng uhhi.
HALL PI A, ZSP FRESHERS LEH SOCIAL MEET OM MASAPEN: ZSP kiphukhiet a patin SK Mung inn Vikaspuri mun ah Social Meet na kimang gige hi. Hinanleh,mihingte a’ng tam sémsém toh kizúiin,1997 kum October tawp kuon lamin, Kamlanagar Community Hall pîcing(lien) mun ah Freshers Meet leh Social Meet ZSP pienkhiet apatin na kinei masapên na ahi. Tua hunin,Phamsa Pu. (L) Thangkhanlal MLA in Cultural Form honkhietna na nei hi. Ahivangin,koiteng in Cultural Form a buoipi uh e? chipen kamteng khat zong President leh GS speech leh report na ah na kizakha sih hi. A kumkia in,NDMC Baratghar Mandir Marg ah,Social Meet cum Fresher Meet na kinei hi. Nupapa a,lasah tonna na om hi. Learn,Persevere,Honour thupi toh nuomtahin hun nunnop na kimangkhawm hi.
ZSP ADVISERTE
1997 kum September hla ni 6 niin 6/13 Vijaynagar mun ah ZSP Executive Meeting nai 3 nitah lam in a na nei uh hi. Tv.Lunminthang (President) leh Hauminthang (GS) pang in agenda 9(kuo) gênkhawmna a na nei uhhi. Tua hunin, Constitution print khiet díng,Zou Welfare Society bawlkhiet díng,Adviser telna,Cultural Form,H/Q stickers leh adangdang na kikum uhhi. ZSP Constitution sêkhiet zúiin Resolution No.3 sungah Adviser thum 3 na kitêldoh hi. Amate ahileh; SK Mung,Khamchinpao Zou,kei ka hi. President leh GS te in theisahna a pieh díngin hoi a na sa uhhi.
DELHI ZOU WELFARE SOCIETY
1997-98 kum sungin ZSP Constitution mandate(phasahna)neiah Delhi Zou Welfare Society ci khat a na kibawl a, Tv.Hauminthang Secretary tualeh Miss Mary Grace Treasurer in na pang uhhi. Hinanleh, ei lah a sum don hâsat séng manin a na lawcing theita sihhi.
SAKHI LUKHU TUNGTÂNG THUTE
1998 Kum Gangpi hla ni 26 niin C-115 Panchvati,Vikaspuri Pa.SK Mung inn ah,ZSP ann nêhkhawmna na kinei hi. Hunpat thumna Nu. L.T in na nei hi. Tua mun a,thupuasahna dungzuiin sakhi lukhu leina díngin sum a na kidong khawm a,ke’n zong
dangka 500 ka tuoh pai hi. Pa SK Mung in dangka 300,Tv. Kapbawi in dangka 500,Pa L.T in dangka 300,Pa Thang-khanlien in dangka 200 chiet a na tuoh u’a,sakhi lukhu lei têitêi díng ahi kici ziehin sum kisamteng keima’n ka na tuoh hi. Tuami sumpi zong a kim in, ka nua mu nawnta sih hi.
ZOU CULTURAL CUM LITERATURE SOCIETY DELHI A’NG PIENKHIETDÂN THUTE: Tuachia, ZSP Delhi makâi pawlkhat na deilou leh na paidoh; Zou Cultural cum Literature Society Delhi pen a min ngai leh hoi ka na sah zieh leh,Zou/Zo lâi khantouna díng ka na ngaikhawh ziehin Kum 1998 April(Ning hla) ni 23 ni’n tua a na kideilousa leh na kipâidohsa; Zou Cultural-cum-Literature Society Delhi kici pen Government of Delhi theipi díngin ka na khumlûtta (registered) hi. Muncinteng ah, ZOU spelling ma kizang sieng thei leh,cia pan ka na lâh vângin,a tamzawte’n ZOMI ma,na pansia tinten uhhi. Bang hileh mi tamzawte deina bangin ka na pom veve hi. Tukum 2008 A.D ahileh, ZOCLSD/ZOCULSIN kum 10(sawm) a cin kum ahihi. One Decade of Existence of ZOCULSIN in Delhi cia 10th Anniver sary Pawipi bawlthei tham ahita hi. 1998 ZSP Calendar Project sutna ei na kiguot dungzúiin a sutman keima’n ka na tuòh hi.
PASTOR LANGTHANG (L.T) ORDINATION KIPÂHPI ANNKUONG ÎMTONNA: 1998 kum July hla ni 7th niin Pa L.T(Langthang) inn ah ZSP(D) te’n Ama Pastor Ordination kipâhpina in annkuong îmtonna a na neipieh uhhi. Ke’n Zo Puondum khat ka na sê hi.
ZSP LAMKÂI PAWLKHATTE’N A NGAITUO LOU DíNG UH NGAITUO UH:
ZSP(D) SUHBEI/PHIETMANG DÍNG THUTE
Emergency meeting leh emergency lou kikhopna tampi na omta mielmuol hi. Nikhat,Tv. Lunminthang ZSPD President a puòh lâitahin,ZSPDelhi Government of Delhi ah kiregister leh ciin, ka opna inn Gulabibagh ah a’ng haw(vâh) a, ‘U Mang,Society bangci kiregister e? ka thei ut hi’ciin ei na dong hi. A citahtah hina va ciin ke’n zong gintâtna(good faith) lien kuo in,Society kikhumlûtdânte ka na hilcien hi.Tua bân ah,ZCLSD Memorandum of Association leh Bye-law photocopy khat tuóh ama ka na pie hi. Hinanleh,ZSP Delhi pen a register kiata sih a,alêlam in,tua thu hoi ka hilte pen kei demsietna in a’ng zangta hi. Tami ZoCLSociety Delhi ka register zieha a na êngsie leh a na mûisie mi tampi na om ahi,cithu pen ke’n ka na theikha hîlhiel sih hi. Tami toh kizawitawn kawmin, ZSP Delhi Constitution demsie pawlkhat a’ng piengkhe pai hi. ZSP Delhi Constitution pen hun sawtpi lût a,tha leh zung,hun manpha tampi séng zên a,na kingaituo leh na kibawlkhie pen makâi pawlkhat na theisiemlou leh na deilou ziehin,ZSP Delhi pen phietmang díngin khopihuisie lâng kigên mabangin na lâng hi.
Tuaciin hun hing peitou zêlin,1998 kum September hla ni 27 niin,Pa.Khakhai Inn C-169,Arambagh mun ah ZSP Delhi phietmang/suhbei díng ahiei? suhbei/phietmang lou díng ahiei? ciin ZSP Delhi Emergency Meeting na ah cinthu a na kilêl hi. ZSPD Constitution kipomzou in,ZSP Delhi Autonomous amah? Hilou e? tualeh Constitution Review bawl díng cithute zong a na lêlkhawm uhhi. ZOCLSD ka na register ziehin bangzieha Philip in Zou min a deidei a a kiregister ahiei? Ama’n bang authority a nei e? ciin makâi pawlkhat in nasetahin ei na demsie uhhi. Tv. Hâuminthang, Tv.HangP, Tv.Khamminlun, Tv.Thangboi leh Pa. S K Mung te a bânbân in na díngun, Government theipina pi Nehru,Gandhi,Indian leh min dangdangte zangin zong register lei bangma a sietna om sih hi,cia mipite mâitang a,a’ng gêncien zou bep un mipite na theisiem pai un, ke’n ZOCLSD pen ka register a hoi hi,ciin mi tamzawte’n a’ng sângthei uhhi.
ZSP SUHBEI DÍNG AHITÂH LEH,ZYO BÊH PHUT VAI CIA KA PHÛT VÂNG DONG KêI VAWT !
ZSP kimawh phietmang díng ka ci ciengin zumhuoi leh dâhuoi ka na sa mama hi.Kei ka na pandân ahileh; ZSP Delhi phietmang díng i ci ngâl u’a ahileh ZYO bêh tungdíng va ui ciin ka na pang hi.
Hinanleh zong,upa kimkhat in, “ZYO pi Gouzadou phukhiet,ama’a, hilou amah? ci kawm in, kiphuthei sih va” ciin a na nielkalsan paita uhhi. Ke’n zong ‘ZSP koima pupa gou hituon sih,koima’n phietmang/subeithei sihva’ ciin ka na pang têntûn hi. Pa L.T Lianzaw pen a lâikim suh tuom in a’ng tung a, a’ng ding a, kei pen ZSP kiregister díng leh, ZSP hinawn ke’ng ci toh thuo in a kivâmang paita hi.
ZSP Delhi suhbei leh phietmang díng cipen koiin Agenda a a’ng guonlût e? cia a’ng kikandoh ciengin Tv.Paunou ahi,ci’n a’ng kiphuongkhie hi.Tam ziehin Tv. Paunou tungah mipite a lungkim nawnta sih a,Tv. Paunou pen ZSP meeting khatvei jong jau lou(participate lou)jiehin Tv. Hauminthang in question raise a na bawl a,tua bânin Tv. Khamminlun leh Tv.Lalboi tegêl tungthu zong na kilêl hi.
Adviser Tv.Paunou pen ZSP(D) ah interest (lunglutna) nei sih tualeh Anti-ZSP propoganda a thê chi a kithei jiehin tuani patin Adviser Paunou pen Adviser hina pat a topsah na lai pia dingin,ang peikhomteng in pha aki sa a,tualeh Khamminlun jong explanation call ang lailut na ding a lai pia ding in ang pei khom teng in pha aki sa hi,tam bang a P.Lalboi Zou jong a tung a bang a bawl ding pha aki sa hi.
Mipi ang peikhawm teng in phasa in a khut ziet lang chiet uh a dom chiet hi. Nitâh lang Nai 4.50 a patsa in zân Nai 8.20 in meeting a tawp hi. Huntop,Sr.Advisor SK Mung in Pa Pasien kungah kipah thu gen in,hun kha ahi”.
theipina pi Nehru,Gandhi,Indian leh min dangdangte zangin zong register lei bangma a sietna om sih hi,cia mipite mâitang a,a’ng gêncien zou bep un mipite na theisiem pai un, ke’n ZOCLSD pen ka register a hoi hi,ciin mi tamzawte’n a’ng sângthei uhhi.
ZSP SUHBEI DÍNG AHITÂH LEH, ZYO BÊH PHUT VAI CIA KA PHÛT VÂNG DONG KÊI VAWT !
ZSP kimawh phietmang díng ka ci ciengin zumhuoi leh dâhuoi ka na sa mama hi.Kei ka na pandân ahileh; ZSP Delhi phietmang díng i ci ngâl u’a ahileh ZYO bêh tungdíng va ui ciin ka na pang hi.
Hinanleh zong,upa kimkhat in, “ZYO pi Gouzadou phukhiet,ama’a, hilou amah? ci kawm in, kiphuthei sih va” ciin a na nielkalsan paita uhhi. Ke’n zong ‘ZSP koima pupa gou hituon sih,koima’n phietmang/subeithei sihva’ ciin ka na pang têntûn hi. Pa. L.T Lianzaw pen a lâikim suh tuom in a’ng tung a,a’ng ding a,kei pen ZSP kiregister díng leh,ZSP hinawn ke’ng ci toh thuo in a kivâmang paita hi.
ZSP Delhi suhbei leh phietmang díng cipen koiin Agenda a a’ng guonlût e? cia a’ng kikandoh ciengin Tv.Paunou ahi,ci’n a’ng kiphuongkhie hi.Tam ziehin Tv. Paunou tungah mipite a lungkim nawnta sih a,Tv. Paunou pen ZSP meeting khatvei jong jau lou(participate lou)jiehin Tv. Hauminthang in question raise a na bawl a,tua bânin Tv. Khamminlun leh Tv.Lalboi tegêl tungthu zong na kilêl hi.
Adviser Tv.Paunou pen ZSP(D) ah interest (lunglutna) nei sih tualeh Anti-ZSP propoganda a thê chi a kithei jiehin tuani patin Adviser Paunou pen Adviser hina pat a topsah na lai pia dingin,ang peikhomteng in pha aki sa a,tualeh Khamminlun jong explanation call ang lailut na ding a lai pia ding in ang pei khom teng in pha aki sa hi,tam bang a P.Lalboi Zou jong a tung a bang a bawl ding pha aki sa hi.
Mipi ang peikhawm teng in phasa in a khut ziet lang chiet uh a dom chiet hi. Nitâh lang Nai 4.50 a patsa in zân Nai 8.20 in meeting a tawp hi. Huntop,Sr.Advisor SK Mung in Pa Pasien kungah kipah thu gen in,hun kha ahi”.
ZSP DELHI MILLENIUM AGRA TOUR 1999 LEH ZSP CALENDAR THUTE:
Ahivangin,Editorpu Tv. Lunminthang(Agra a’ng haw lou) Zokuamthawn dated December 1999 Vol.I in tuami Agra Tour 99 pen thulimloutahin a’ng suokhie hi. Jt.Editor Kapzalam leh Cir.Manager Tv. Thanglunmang na puoh hun lâi ahi. Ann huonte koi e? Ann nêhna mun heisung? Ankuong îmtonna sumleh pâi tuoh leh lieu koi e ? cite a’ng suota sih uhhi
DELHI MELLENIUM KUT 2000 HUN AH ZSP DELHI IN ZO CULTURAL DANCE A NA LAHNA THUTE:
2000 kum October hla ni 22 ni niin Tv.Thanglunmang President leh Tv. Thanglienhau GS tegel lamkaina in Resoln No.2 dungzuiin DELHI MELLENIUM KUT 2000 a Zo Cultural Dance lah dîngin G.K-I ka inntung ah,Zo lâm zân simsiel in a na sin u’a,October 29 ni tan ka na zintun uhhi.
Sângnâupangte pen lâm a siem thei mama uhhi. November ni 1 niin, MPte club Constitution Club kichi mun ah,Delhi Mellenium Kut 2000 na kimang khawm hi. Delhi Kut Committee in ei na ngetna dungzuiin touna zousie ka na tuoh hi. Lâm tuomtuomte; Dailam,Phîtlâm,Saguol kêngkhâi, Zangta lâm a na lah uhhi.
Tua pen ZSP Delhi sângnâupangte’a díngin, Delhi khopi sunga Zo lâm lahna masapên na hihi. Mipite’n ZSPD Cultural Troupe lâm lahna etlawm mama a sa uhhi. Zo Cultural Dresste zong kim set in a sil ciet uhhi. Ngâhnute’n sakhi lukhu khu un a lâm dieldiel uhhi. Tangvâlte’n tuhpâl a khu u’a,naltahin a lâm khawm uhhi. Atawpna lam toh kituohin, Zinlien Pu. Babulal Marandi MOS,Kutpa leh milien dangdang teng in Zo langaite zui un, Zo lâmkai a na kâiton uhhi. Zothâu,Zo nâmsâu, Zâmpi,Tawm (khuong),vaphuol gie te leh tuhpâlte ka na kawmsah uh ahi.
2000 kum November ni 30 niin ZSP Head Office C-169 Arambagh pan a mun kichingzaw chiin ka inn 48,Delhi Government Officers Flats,Greater Kailash -I,New Delhi pen ZSP Head Office díngin na lemsah uhhi.
ZSP DELHI CONSTITUTION ETKÂILOUPIA ZSP DB BYE-LAW A KIHLENNA THUTE
1998-99 sungin Tv. Paukhanthang President in a na puo hi. Hun hing peipeitou zêl a,1999-2000 sungin Tv.David leh Tv. Haulienkap Suontah tegêl in ZSP Delhi pen a na potou u’a, a peisa hun a,thu tampi a’ng pholkhekia gêl hi. Tv. Haulienkap Chairman hina/lâhna nei ah, 1999,November ni 9th niin ka inn ah ZSP Delhi GBM a’ng om a,tuami hun ah,bangma kikupna leh kitheisahna om masa loupiin ZSP Delhi Constitution omsa pen ZSP Delhi Bye-law chiin coup tabangin ki-enkâiloupi in,a’ng peiteng in Resolution a mawh passitta uhhi. ZSP Delhi pen ZSP Delhi Branch in na hleng uhhi. Tua bân ah,Resolution No.7 dungzuiin ‘Pa. Khakhai inn a Tv.Paunou kitawpsah pen buoina tampi om ahimanin, lungbuoina(confusion) tampi omte ziah in ZSP (Delhi) in khohsa mama hi. Tua ziehin,President leh General Secretary ZSP(Delhi Branch) te’n Tv. K. Zou in theitawp sua a ZSP(DB)’a dia pan hing lahsah dia ngetna leh adviser apat a kholsah ahina ziah a theisiamlouna piangte hilchetna (clarification) na bawl ngei dingin Pa.Khakhai leh Tv.David Lalpi in lemsah hi’. Zokuam Thawn deimi 14 pha a,tualeh Zo Leengthe deipawl mi 11 pha hi. Zou Emergency Fund a na kiphutdoh hi. Sum don hâsat ziehin a pichingzou ta sih hi.
SIGÂLNA(CONDOLENCE) THUTE
1997 kum in Pa. Khakhai Zou naupa Tv.Kailien in damlouna lienpi na nei in AIIMS hospital ah na muolliem hi. Eimite tampi’n a’ng gâl uh hi. Hinanleh,niengtui awm díng tangvâl leh ngâhnute na kimu kha lou hi. Zumhuoi mama ka na sa hi. Mipite tuonna díng ciin ke’n zong tuothei pen ciin ka official Gypsy gari 2(ni)tah ka na tuoh hi.
1998 kum in,Pa. Thangkhanlien Taithul tanu neu in muolliemna a’ng tuoh a,keima’n bus khat ka na sâppieh a,a hawthei teng in ka va gâl u’a,ka va vui uhhi.2000 kum December ni 31st niin ZCF Delhite’n kumlui vâihlâh leh phawh díngin Pu.Nehkhomang inn RK Puram a,ka na op lâitah un, Pa.Thangkhanlien in damlou lienpi a na nei ziehin a’ng buoisezâh a,tua thu toh kisai in,Dr. Chinkholal Thangsing sepna Michael Care Home ah SK Mung, Khakhai leh tangvâl 2(ni) toh ka va polut uhhi. Ama’n tuami zân in a’ng na muolliemsanta hi.
Azíngni a, embalm a, innlam thottung díngin Pa.Ngulhên in ei thuta hi. ZSPD Information Secretarypa kungah I mi I sate na hil sieng in chia, kithuhil pen na hilta louin,ama khu kolez na kikâi zîuzieu valong kawi hi.
Hoibawipa, Sangbawipa toh a siluong pen embalm díngin ka na posah ta uhhi. Tv. Kapzalam toh peiton díngin ka na guong ka na sê uhhi. Himaleh, ama’n peithei sih va’ng a na citâh ziehin,James Mângpasâu ka zawl u’a,ama zong inn lang pei veve díng ahimanin,a na nuom paupau hi. Tuami niin, Air ticket mu bailamta lou ahimanin, Pa.Khakhai in a guolpa khat apatin Delhi Lucknow Calcutta-Imphal hoping flight ticket ni a’ng muthei hi. Calcutta airport ah a zângieh a,a zíngni in Imphal,Lamka a kipotungta hi.
1999-2000 kum sungtengin, ZSP Delhi te a’ng fel deudeu u’a,Sigâlna(Condolence) tampi a na bawl u’a; 1999 kum December ni 14 niin Pa. Khaikhansuon sepoy Safdarjung Hospital ah a na si hi. Kei,Pa. LT,Pa. Khakhai,Pa.SK Mung leh tangvâl pawlkhat toh in Pa. Khaikhansuon Chawla Delhi BSF camp a zi a tate hesuotah a omte hênêm díngin, a zân a zân a kizâhtahin ka va gâl u’a,zîngmawng nai 6.00 in Airport ah a siluong hlâhdohna va kinei hi.
2000 AD kum patsain ZSPD te’n Nu. Chingboi pa,Nh.Kimcha naupa,Ka Pa,Robert Henlienthang Nu leh adangdangte gâlna a na bawl hoi mama uhhi. Sângnâu pangte’n Condolence lam zong hing hoi sai panpanta uh,ka ci leh hun khatin Condolence kibawlta sih heh ciin upate leh adviserte dong loupiin thupasitna na bawlta mawh uhhi (Resolution No.2 of ZSP Meeting dated 17th March 2000). Resolution No.4 sungah ZYO phukhiet ding tualeh ZSP vûimang díngin ci’n kinielna nasatahpi khat na om a, nanleh a na lawcingta sih hi. Expert Committee a na phutkhie u’a, tuate phasah dandan a peitou ding hi ciin hunkhâna a nei uhhi.
Kum 2000, May hla in Pu.Kapmuonthang in IFS a na gielcing hi. ZSPDB in kipâhpina hing bawl va ka ci leh lah,a makâite ginatlou zieh a’diei mah, Zou lah a IFS giel masapênpa a kitheimaw bawlta uhhi.
Zou Emergency Fund(ZEF)Board khat a na kinei hi. Hizongleh,Secretary Pa Soichinmang in a ziehbei in a’ng kikhawldoh mawh a,ama tângin Pa. SK Mung na kiguot hi. Sum don hâsat ziehin a dingzouta sih hi.
2002 lâiin Tv. Mangkholun GS leh Tv. David Lalpi President te puóh hun sungin ZSP Musical Teamte in ka inn kâlkhat vingveng Music tumna in a na zang u’a,ka gari ei kizahpieh u’a,a sesa in ka na nua mukia hi.
DELHI KUT 2002 ZO CULTURAL DANCE KILAHNA ANIVEINA THUTE:
Mipite’n ZSP Cultural Troupe a siem mama uhhi,ciin pâtâtna thute a’ng gên kêi uhhi. Zo puon sil ciet un, Ngâhnute’n sakhi lukhu a na khu u’a, tangvâlte’n tuhpâl kilawmtahte a siet ciet uhhi. Zolâm leh Zolate toh kisai thute ka na gielsa Pa. Khakhai in a simsuh hi. A tawpna lamah, Chief Guest, Kutpa toh ZSP Delhite a lâmton dieldiel uhhi. Zothâu,Zo nâmsâu, Zâmpi, Tawm (khuong), vaphuol giete leh tuhpâlte kei’a ka na kawmsah ahi. Mipite’n lâmteng lah ah, Zo lâm etlawm pên ciin a na gênpha uhhi. Dr. Mangbawi in, ‘U Mâng hapan na chie!,chiin ei dahhou lâizang kawi hi,kei zong lêng pai in,’Bawl vânglah picingtaha bawlsawm kei deilam ahi,nêh ciet tui,puoh ciet zâng a na kici bou a sam! ciin ka dawng pailien hi.
ASSIST.COMNMANDANT GIELDOHTE KIPÂHPINA
Tv.HangP GS leh Tv. John Kap President pan lâi un, ZSPD tangvâl thumtah Thawngkhanlal,Hauminthang leh Thanglien haute’n Assistant Command a’ng mu u’a, ZSP Delhi in kipahpina nimit 22/12/2002 ni in ZSP Head Office G.K-I ah a nei uhhi.Kei, Pa Khakhai, Pa SK Mung, Tv.Dodou in dangka 300 ciet ka na tuoh uhhi. Kipâhthu tampi a na kigendoh hi.
ZSP(D) CONSTITUTION OMSA REVIEW COMMITTEE THU:
2002-2003 sungin John Kap leh HangP a’ng potou gel hi. 2002 kum December ni 8 niin G.K-I Head Office ah ZSP GBM a na om hi.
Tuami hun in, Resolution No.2 dungzuiin ZSP Delhi Constitution lui ma kizui lou ahizieh in Constitution pen backbone of ZSP ahiziehin poimaw asah leh Review bawl poimaw a sah man un, masanglai a Constitution a na kidraft dan leh Ist GBM 1999 a byelaw a ana kihen lamdan dante sawt kuomtah gen khawmna kinei zou in,atha mawngmawng a Constitution bawl ding,alui pen toh et tha a draft bawl dingin member na peikhawmteng in khut chiet dom in pha a na sa uh hi. Constitution Drafting member dingin Tv. Kamminthang Adviser ZSPD,President leh Secretary a na guong uhhi. Convenor dingin Presidentpu a na guong uhhi.
ZOD AHING PIENKHIETNA THUTE
2003 kum,September hla sungin, khopihui lâng bangin ZSP Hqtrs kidisolveta,‘sita’ ciin thuthang lawi bang na thang in,a’ng kithêzâhta hi. Tua hun lâitahin ZSP DB President Tv. T. John Chinlienkâp in Delhi nuasie in inn langah kinuale a, hun tomkhat General Secretarypu in President om louin a na makâi hi.
Tv.Chinpu ‘ Headquarters bei ahileh ei zong bei himai lou di? Family lamte’n i masot ma hoiva . A mintha phuo vai’
Pa. Soichinmang ‘ A new beginning inei theile a hoi ding ahi’
Tv. Gouzakap ‘ Mintha heng ding ka na suggest zouta a,tualeh student body dan a I bawl nonlou ding leh Family lamte’n zong ahing lamkai thei ta ding uhi’
Tv. Aaron in a genna ah mintha heng chu khoh sa sing,hilezong student body dan khat a um chu hoi kasa a,ahin tam student body pen Upa lamte lamkaina nuai a (Social lam a upa lamte organisation khat a nei ding uh) ahi ding hi achi.
Tv. Mangkholun in, “Organisation/Body khat poupou static a umthei sih a,dynamic gige ahi. Tam tuniin I theikheta ua,I civilise ta uh ka chi thei hi. Just for a change ahina heng mongmong in enkhe vai” chiin ang peikhawmte a hântawh hi.
Tv. Dr.Robert in hichi in agen hi, ‘Member tam hilei organisation ni(2) nei chu a hoi a,hinanle tun ahitheinai sih. Tuaziehin studente ten a puoh lezong a pei dih thei sih a,Family lam te’n po leh hoi ka sa hi’
Nh. Jennifer ‘ Amin heng asietna um ka sa sih,Family lamte’n poleh hoiva’
Tv. Muamuan ‘Family ten puo henlen a nuai a Education Department chi dan deu student te’n kipawleh’
Pa.SK Mung ‘ Dissolve leh Dissolve lou hinonlou in amintha phua lei ahita mai hi. Tuoleh Family lamte;n hing pova ung ka chi vang a, student lamte’n na khut uh na silsieng ding uh china ahi laizang sih. A head pen Family lamte hing hiva ung ka china
ahi. Kei pen in Zou i hizieh un Zou min ma khat suon hoi ka na sa hi. Tam bang ngaidan lâhkhawm zou in Headquarter dissolve zieh a, ei dissolve ding leh dissolve lou ding thu hita lou in,ZSP DB pen mipi ang peikhawmte deina bangin amin heng ding a phasah ahita hi. A na peikhawm tampite’n zong a ngaidan uh a sung chiet uhhi.
Minlâhna a na kinei a, Tv.Mangkholun in Zo Welfare Association achia, Tv. Lalmuonlien in Zo Welfare Organisation achia, Ke’n Zo Innkuon Delhi ki ci va ui,ciin ka na polut hi,hinanleh vote a kilâh ciengin leh, Dr. Robert Ginlunmang in a phuo; Zo/Zou Organisation Delhi pen mipite’n na deizaw ahimanin,na kipomta hi. Tuaciin Zo Organisation Delhi a na piengkhie hi. Tuami min zang a tunia ZOD peitou den ahi. Tua chiin,September ni 28 niin ZSP-DB a na kichi pen Zo Organisation Delhi chi dingin a peikhawm tengin mi 30 vâl in, kituohtahin,phasahna a na kinei a,tuaciin ZOD pen Pasien kungah na kilânkhie hi.
ZOD KIPHUKHIETDÂN, A TUP LEH A DAWITE
Kolgam leh Kawlgam a pêmkhie; Delhi leh National Capital Region Gurgaon,Noida,Ghaziabad leh adangdang mun a om Zo/Zou tate kithêthâng séngséng na kisahtâh ziehin Delhi a omte’n Nopni leh Dani a ki-etkoltuona díngun tam ZOD 2003 kum September hla ni 28 niin ka inn ah na kiphutkhie hi.
Zou/Zota koi tabang hâsat,lungkham,liengvai, sina, manna tuoh a’ng op cienga Zo/Zou tate kihûitûpna díng, vâihawmna díng,vâisaina díng leh mapûi dínga ZOD na kiphutkhie ahi. Tam Delhi mun leh a kimvel a om Zou tate Welfare Body lîuliêu ahibou hi.
ZOD ahileh Government, Politiks, Biehna toh kisai ahisih hi. Inn lam nuasie a Delhi khopi leh a kîmvêl a eimi omte liengvai, genthei, hesuo, dâna,kâna tuóhkhâ a op cienga Nu leh Pate tânga leh luónga ding dínga khuòm leh zâwl poimawtah khu ZOD ahihi. A kiphukhiet apatin hamsatna leh lungkiehna, demna, douna tampi a na kituòh tóutóu zêl hi.
ZOD IN ZOU SOCIAL MEET cum FRESHERS MEET 2003 NA BAWL HI: Zoton masapên
Pa SK Mung in President hina toh thanuomtahin pan a na la a,Zou Social Meet cum Freshers Meet 2003 October hla ni 24 niin JNU community Hall ah Pu. Holkhomang MPpu Zinlien panna toh thupitahin ton a na kinei hi. Mângpa’n tuni tanin ei Zou tate a’ng puihuoitou dieldiel ziehin Ama i phat zing hi. ZOD Lapi díngin La(Psalm) No. 23 ka na deisah a,tuaciin na kitêldoh hi.‘Mângpa khu kei ei cing belampu hoi ahi’ ci kawm in Ama muong leh suong kawmin a na kikalsuon khawm tou zêl hi.
ZOD in I MI I SATE DÍNGA TUTAN A A SEPKHIET TUOMTUOMTE DELHI LEH A KIMVÊL A SINNA MANNA TUOHTE:
SINA MANNA TOH KISAI SEPKHIETTE
i)Delhi lam zuon,a hing pei laiin Pa. Thangchinkhup (Singngat khuo) in vangsiethuoi tahin Aligarh mun tuom a tun in,meilêng tung panin na kesuh kha in,2004 kum February ni 20 niin sina a na tuoh hi. ZOD Chairman leh papite, tangvâlte kipei pai un,a luong sûi díngin Tv. HangP(Gen.Secy,ZOD),Tv.Aaron Muonthang, Tv.Goubieklien leh Tv.Suonlienkhupte Aligarh (UP) lam zuon in a na kisawl hi. Sawtpi a’ng sûi nua un,Aligarh railway station a,newspaper tung khat ah Pa.Thangchinkhup lim(photo) leh asina thute kigiel a va mu uhhi. Policete a doh ciengun,a luong kihâltumzouta a na cisan uhhi. Aligarh mun apat Tv. HangP in Phone tungtawn in FIR leh document cite policete’n na bawlpieh nuomta lou uh thute ahing hil a, Delhi apat Aligarh Police station a SHOpa phone in ka houpi a, tuachin FIR leh document cite lah policete’n na bawlpieh nuomta lou uh, ahimanin,a sipa luong na kinua mukia tama sih leh zong Police verifications, document poimawtah FIRte pen keima ngaituona in,a’ng khumsah ta uhhi.A zîngni inn,a sipa kihâlna vut,a puonsilte leh a citung silte Tv.HangP leh Pa. Lamkholun in a va lakhethei u’a,Delhi ah a’ng kitutzaw in Singngat lama ha a kithot suhta hi.Tuni’n a zi atate’n railway compensation sum tampi lakh 4 vâl a muthei uhhi,ci’n ka na zâ hi.ZOD in asipa gâlna kilawmtahin na bawl hi.Rev. Haozalien in hasotna na gên hi.
ii) Dr.Tongkhokai f/o Miss Haunieng Tungnung in tam sietlei a nuasiena toh kisai in March hla ni 5 niin,kum 2004 in ka opna mun G.K-I ah ZOD in sûnna a na nei hi. Tua hun in ZOD, ZCF Delhi member tampite’n na sûnpi uhhi. Rev. Haozalien in innsung mite hênêmna leh hasotna thupha na gên hi. Rev. Pastor Khup Za Go in hunkha thûmna a na nei hi.
iii) Zo/Zou tate nopni dâni a na kizang zêl; Rev. Khup Za Go,Delhi ZCF pastorpa dated 9th April 2005 ni’a a’ng muolliemsanna tungah ZOD in Zo puondum khat toh a luong a na tuom hi.
iv) Pa. Khupsuonkap(Assam Regiment) Ngoiphai khuo a pieng,Dehradun a opna mun ah na si hi. A siluong Delhi IG Airport ah 2005 kum in a na kivaidot a,Chairman leh Ex-chairman lamkaina in Zo puonlaisan khat in a na kituom hi.
INN LAM A MUOLLIEMTE CONDOLENCE(SÛNNA)
v) 14/5/05 Executive meeting ni’n Pu.Albert Gengoukhup Mate sûnna leh zâna in ZOD in minit 1khat sip dide in a na kikhongâi hi.
vi) 2004 April hla ni 12 niin Pa. Letchinkhai s/o Sienchinthang of Lailam veng,Lamka in a na tuosietna toh kisaiin ZODte’n Munirka a om Pa. Soikholian(h/o Chiching a sanggamnu) inn ah lusunna a na bawl uhhi. Tua hun in Rev.Khup Za Go in a innpite Pasien thu toh hênêmna a na nei hi. Inntêhte lam a díngin Tv. Kamminthang in kipâhthu gênna na nei hi. Rev.Stephen Chinzathang in hunkha thumna na nei hi.
vii)2004 kum Sept hla in Pa. M.Soichinmangpa Pu. Tutkhothang na muolliem ziehin ZOD lamkâite leh khang noute’n Munirka a opna u’ah lusûnna na bawl uhhi. Tua hun in Rev.Khup Za Go in hlamuonna thute na gen hi. Pa. K.Zou in inntêh lamte apat thugênna na nei hi.
viii) 23rd November 2004 niin Tv. Ginlienmang b/o Tv. Paulienthang sina toh kisai in Patel Chest North Delhi ah Condolence program na kibawl hi.
ix) 30th Nov.2004 niin Pa Suanhang f/o Tv. Stephen Doukhanlun condolence program JNU Kamminthang hostel room sungah a na kineipi hi.
x) 15th August 2005 niin Pi.Nehzaching m/o Pa Nehzamang Innpi condolence program Munirka a inn luona mun ah a na kibawl hi.
xi) 28th August 2005 niin Pa Zamchinkhup b/o Nh. Kimboi condolence program na kinei hi.
xii) 7th Sept 2005 niin unaupa Paumeng b/o Pa SK Mung condolence program Munirka mun ah a na kinei hi.
xiii) 5th May 2007 niin Upa Khamzadou f/o Nh.Julie Dimthuomching condolence Sarai Juliana ah a na kibawl hi.
xiv) 14th July 2007 niin Rev.Khupdoukham f/o Nh.Kimzahoi condolence program Noida ah a na kibawl hi.
xv) 22nd July 2007 niin Pu.Khupzathang f/o Pa John Zamkho mang condolence program Gurgaon ah a na kinei hi.
xvi) 1st January 2008 niin Pa.Lienlal f/o Hohoi condolence Jamia Okla mun ah a na kinei hi.
xvii) 16th January 2008 niin Nu.Niengzanuom m/o Nh. Lunnieng leh Tv.Mangkhanlal,sûnna ka inn ah na kinei hi.
xviii) 2008 kum January ni 17 ni’n Ngasuon lei tàwn ziehin i mi i sat tampi(luong 24) tuosietna(sina) a na tuoh uh thu toh kisai in,ZOD mapûina in Manipur House,Bir Tikendrajit Marg, Chanakyapuri ah sûnna leh gâlna na kinei hi. Delhi khopi tuol a om Eimi unao tampite’n a’ng uòp uhhi. ZOD in tam toh kisai in Govt. kung ah sina leh liemna tuohte kithuopina sum peding in phutna nei in,Press Release zong na bawl hi.
FELICITATION(Kipâhpina) leh FAREWELL(Vâihlâhna)
1.David Lalpi Belfast UK mun a siemsinna sângzaw sin díng a kuonkhiet kipâhpina leh hlâhna program 10th Jan 2004 niin ka inn G.K-I ah a kinei a,annkuong sawkhawna na kineihi.
2. Rev.Hauzalien Manlun in Phillipine gam ding toh kisai in ama vâihlâhna G.K-I ah 2004 kum in a na kibawl hi.
3. Nov,2004 kum in Dr. Lachinkhai ,Chairman ZLSM vâi dotna leh anzaluina G.K-I mun ah na kineihi
4.2004-2005 kum in Zo tangvâl khat leh Zo ngâhnu khat kibuoina ZOD zum in a gen mâi hi. Tuaban ah,Zo leh midangte kibuoina case khat zong na kisuveng hi.
5.2nd Oct 2004 kum in ZOD leh ZNU(Kawlgam Zote) Vikaspuri ah na kimukhawm uhi. Amaute’n ZOD a’ng pom pai ua,member hina zong sum a’ng tuoh ciet uhi.
6.2005 kum in Kei Chairman leh Tv.HangP na puoh hun in Delhi Zou Directory masapên na kisunkhie hi.
7. July 2005 kum in Daman and Diu Union Territories a ka kitransfer toh kisai in kei vaihlâhna program Safdarjang Pa.Hâulienkâp Inn ah ZOD in na nei hi.
8. 14th May 2005 kum in Pu.A.Nehkhojang Tungdim Secy, ZLSM vaidotna leh anzaluina a na kinei hi.
9. Pu. T.Gougin, Freshers’ Meet cum Zoton kum 2005 October hla ni 25 niin MTNL Hall ah Father of Jou/Zo/Zou Certificate ZOD in na pie a, Zo puonlaisan khat na sê hi.
10.Rev.G.K Samte ZCF Pastor vaidotna in anzaluina Pa. Hâulienkâp inn Safdarjung ah a na kinei hi.
11.Pu. Hangkhanpao MLA Singngat AC a kâi lopna leh vâidotna in kum 2007 in Pa. Hâulienkâp inn Safdarjung Enclave ah annzaluina toh a na kibawl hi.
12. Tv.David Vumlallien Belfast a Ph.D a zawna toh kisai kipahpi vaidotna leh ZOD Vice-Chairman Pa Nehzamangte innkuon Kochi, Kerala mun zuon ding uh, vaihlâhna vâiguon leh anehkhawmna 11th Dec kum 2007 in ZOD Chairman Pa.Haulienkâp inn ah thupitahin ana kibawl hi.
13. Pa. Lamkholun leh a innpite vâihlâhna,kum 2008 April ni 6 niin ZOD Chairman Pa.Khákhâi Zo inn ah nuomtah leh limtahin na kinei hi. Pa. Lamkholun in ZOD zâlzou masapên ahidânte leh a kipâhthute na gên hi.
ZOKUOMTHAWN THUSUO
2003-2005 apatin Kei,HangP,Pa. SK Mung leh S.Thangsuon mung in sum leh pai ît louin a tha a zung neisun teng toh Zokuomthawn news ka na publish tou zêl uhhi. Ahivang in, Zokuomthawn magazine 2008 a’ng sut in,Editorpu in tam record a’ng tuongsah sih hi.Theinasasa a,bawl hileh kilawm!
STUDENT BODY KHAT DINKHIETSAHNA
2004 kum July ni 10 niin,ZOD GBM a na kinei hi. Agendate ahileh; Student body dinkhieh díng leh Freshers Meet 2004 ahi. Chairman, ZOD in a gênna ah, student body khat opsah díng pen tangâi phamaw ahi ci thute na kikum uhhi. Zomi ci sângin Zou ci kizangzaw leh ciin mipite mâiah ka na tâlang hi. Tam thu tungtângkikupna sawtpi khat a na kinei a,pawlkhat in Zomi mangtheilou díng ahi,eima min phuosa lîuliêu, ka pu ka pa min phuosa ci tanpha in,eima gou dânin a gên kêi uhhi. Zou hiheh ci pawlte thu mawngmawng kidonse ta lou,kingâipieh ta valong lou!. Student body dinkhieh díng ci Agenda toh kisai dated 10th July 2004 nai 10.35 PM in Chairman phalna bangin ‘ZSP Revive ahita hi’ ci’n a na phuong hi. Zomi Sangnaupang Pawlpi sunga ‘Zomi’ leh ‘Zou’ zah ding vote lâhna a na kinei a,‘Zomi’ dei mi 10 a om a,’Zou’ dei mi 8 a om hi. A zoula pawl lamkâi in ka na pang phuat lehloh hi!. Majority deina bangin ‘Zomi’ zah dínga phasah a na hita hi. Zou thuteng/thumal ka na dei mama ziehin kei pi! sawtpi khat ka na lungbuoi kha kawi lâizang hi.
ZOMI, ZOU, ZO TUNGTÂNG THUTE
Tam atunga kammalte zieha buoisezâh mi tampi om díngin ka gingta a(um a),tuaziehin,tam kammal tungtâng thute ka mudân themkhat hing tâlang va’ng. Tua hun zouin,kei zong ka na kingaituo thakia a,sawtpi i na zahsa uh, Zomi leh Zou koizaw a na kizang tamzaw diei? ci’n Research bàwl ka na kipan paita hi. Tua hunlâi in UZO zong United Zomi Organisation a na hihi. ZSP zong Zomi Sangnaupang Pawlpi na kici hi.
Sugnu Lamhang Village Youth Club min Zomi Youth Association zong Zomi na pang a,kum 1975 tuom in a na kiphutkhie a,kum 1981 kum in kumpi ah na kiregister hi.
Phâi khosung a,Zotate’n Zomi Villa khuo a na sât lâi u’a,Eviction op cienga,Bulldozer in innte a’ng tah kuon cienga,ka nu leh mipite’n a na dâl sawm te ka mithla ah a’ng kilang zêl hi.
Tua ciengin leh Kawlgam a magazine khat ka ngâkhâ hi,tua pen 2000 A.D ZO MAGAZINE ciin a min a tuong a,a sunga thute ka sim ciengin nidanglâia Zo Ngaina,Tuonthu Tângthu ka na mu ngai vawt lou tampi khat ka’ng mudohta hi.
Kawlgam a, I unau Zote pen na kihûitup mama ahimanun,Zo Baptist Association,Zo Presbyterian Church chite bang na nei zou uhhi. 1983 kum a Lâi Siengthou ka’ng et kia ciengin ‘Holy Bible in Zou kici khalou in ‘The Holy Bible in Zo’ kichi ka’ng mukhie hi. 1995 kum a kisun Bible zong ka et ciengin Holy Bible in Zomi ciin ka’ng mukhie hi. Lâi Siengthou bute bàwn a, ZO thumal ma kizang hibou e, ciin, ZO thumal/lâiteng ma ka’ng pomkipta hi. Tuaziehin,Lâilam poupou ah,Zo ma kungluipên ci in,ka’ng zangta hi. Bangbang hilehzong, ZOU ci maleizong, JOU chi nanleizong, ahisihleh ZO ci leizong a AWGIN,a AWSUO/Osuo ‘ZO’ ma ging bembom lenlon ahihi. Pu.Zo min kitap minam i hi uhhi. Hâm(Kampâu) zieha Zo kihi hizaw louin,Pu.Zo hlâh leh suonte i hi zieh u’a,Zo kihi ahibou a,tualeh Zo i hi zieh u’a, Zohâm khat i na nei den khinkhian uh,ahi. Bangbang lâiteng (spelling) zang tama nanleizong Zo/Zou awgin ma a’ng ging veve díng ahi. Meiteilâi, Kawllâi, Hebrewlâi, Sênlâi, Japanlâi, Tamillâi, Siehzathang Zolai, Pauchinhau Mângtuallai leh adang dangte in giel tama nanleizong i Osuo(Awsuo) khu ZO/ZOU/JOU ma ging lenlon hici pen i theithei ciet uhhi.Zo i hina leithei ahisih a,hlenthei zong ahisih a,paithei zong ahisih a, phuolthei zong ahisih hi. Ahivangin,mi kimkhat in,a zuathei,zumpithei, kinei sahthei,kihûhpithei,minsietsahthei,mansuothei,dudahbawlthei, nuoisiethei, kiletsahpithei, kineituomsahthei,dahbawlthei,zausahthei, kizumpithei,dâikailuthei (dâikaikhumthei) leh adangdangte.
2005 kum July hla apatin 2007 July hla tan Daman&Diu, Dadra Nagar & Haveli Union Territory gamte ah ka na kisuon hi. Kum 2(ni) sung vingveng Delhi pulam ah ka na om hi.
2005-2006 sungin,ZOD Chairman dí’n Pa.Pâunou Zou a na kitêl hi.Hinânleh,Chairman a, na kitêlpa’n a panmun a na lâhlou ziehin ZOD pen a si bangin, hallou(defunct) in na om den hi. Ama hun bei bepin 2007 kum in mipite a na kikum kia u’a, ZOD hinsah díng e?sisah díng e? ci’n vote a na la u’a,hinsah díng cite’n na zou uhhi. Kitêlna ah, Pa.Hâulienkâp ZOD Chairman in na cing a, a kitêl dungzuiin 2007-2008 kum sungin hoitahin leh kiptahin a na potou hi.
2007 kum ni 15 ni, August hla in ZSP leh ZOD joint meeting na ah ZSP min pen ZOMI apatin ZOU in a na kihleng thei lêulêu mawh hi!.Tuami thu ka zâhtahin kidang ka sa a,tua lâitahin tuami min na ît,na kihûhpite’n bang lunglâitengpi a gêl díng uoi,maw? ci’n ka matangin lunglâi ka na sielsiel hi. Tami min hlen pen azieh cientahin ka thei sih hi.
2008 kum Gangpi hla in Singngat Assembly Constituency Delimitation toh kisaiin UZO makâite Delhi a’ng zin u’a,Delhi a om Zo/Zou tate’n vânlêngsai ah UZO President Pu.P.Chinza khup leh a kaizatamte pâhkhigûi awsahna leh zâtâtnapie in na kivâidot uhhi.Gangpi hla ni 11 niin ka inn ah,UZO makâite leh mipite kimutuona leh houlimna na om uhhi. Gangpi hla 12 ni niin,ZOD in Pa. SK Mung huongsung ah thupitahin,UZO makâite Zolâm toh vâidotna na kibawl a,mipite toh anzaluina na kineipi hi.
ZOD kei phudoh hi,ciin thuthang a om hi. ZOD kei ngen tang phudoh ahiloudân thute a mâilangah i simzouta hi. ZOD leh ZSP khantouna díng leh hoina díngin theikhamkham in,ka na pang sâm hi.Mipawlkhat in a theisiemlou zieh uh a’ta diei? ZOD pen a mawh demsiet uhhi. Delhi khopi sunga mipite toh kikupna om masa loupiin,ZOD suhbei a,UZO phukhiet díng thu thakhat in,ahing om hi. Tam thute pâulap in,mi khat leh ni in,ZOD makâite leh kei pen UZO deilou dânin ei dem u’a, tuaciin thudihlou a’ng tângkoupi uhhi. Bangbang min in kipota maleizong,i mi i sate’a dínga silhoi bawl khu kûl leh poimaw in ka thei hi.
Zo/Zou/Jou/Zhou/Dzo/Zao bangbang min neiin suong in,kiminvawta maleizong i mi i sate îtna leh lâinatna tahtah lungtang i nei tuon sih uh leh,mâilam hun cieng ah zong,i khotâng hinkhuo (socio-economic life) leh i nam khantouna (progress) hamsa mama díng ahi,cithu pen kimucienta hi. 2008 kum Doupi hla ni 15 niin 2008-2009 sunga ZOD vâipodíngte kitêlna hun ah,Pa. Khakhai têlcing na hiin, tuaciin, Doupi hla ni 29 niin,ama’n panmun a luota hi. I Pawlpi uh hoi sém nadíngin,nang leh kei’n,‘tah ka pa tapa,ka nu tanu’ cia, thutah leh thuhoi têl a,pankhawm ciet dîng kûl ahi.
I Tung Sienmâng i theihoi u’a,i bieh siem ciengun,i lah u’ah,ki-îttuona, citahna, kukalna, kizâtâttuona, zaidamna, thudihpanpina,ki-ûihuplouna leh mimal kitundingna a’ng om dínga,tuaciin,i nam leh i gam in,masawnna leh guolzawlna lienpi,a’ng ngâthei pan díng hi.
**********
Zolei tâng bang dam ni e, Mâng aw
b) Theilou sînggam lênmuol kâikuon,
[U Dongmêng in Delhi ka pei kuon a, ei tapna la, Lamka Zoveng kum 1996 April hla ni 30 ni] 2008 kum in a ît l a ngâite nuasie in,a na muolliem ta hi.
Kumsawt Zoheisa’n na pal zing in aw
“Tawndân a khawlden sih a,a halzing ahi a, a kihleng gige ahihi” [Culture is not static,it is dynamic,it always keeps on changing]